Η σπηλιά των απογόνων του Πλάτωνα! (του Γιώργου Καρανάσιου)

Κάποτε κυκλοφορούσε ένα παλιό, μάλλον κατασκευασμένο περιστατικό.

Σε ένα σχολικό προαύλιο, ένας γυμναστής έκανε μάθημα στα παιδιά. Τους εξηγούσε ότι πρέπει να δυναμώσουν τους μυς τους, ώστε να μπορούν να σηκώνουν βάρη και βαλίτσες.

Κάποιος γονιός που περνούσε από εκεί άκουσε και παρενέβη:

«Καλά, τι είναι αυτά; Αχθοφόρους και σερβιτόρους θα τους κάνετε όλους;»

Ο γυμναστής και τα παιδιά γέλασαν και το μάθημα συνεχίστηκε.

Το περιστατικό μπορεί να είναι ανέκδοτο. Η ιδέα του, όμως, κάθε άλλο παρά αστεία είναι.

Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα παιδιά θα γίνουν αχθοφόροι ή σερβιτόροι. Το ερώτημα είναι τι όνειρο προσφέρει μια κοινωνία στα παιδιά της.

Και κάπου εδώ, απρόσμενα, συναντάμε τον Πλάτωνα.

Στην «Πολιτεία» βρίσκεται μία από τις πιο γνωστές εικόνες στην ιστορία της φιλοσοφίας: η αλληγορία του σπηλαίου.

Τι είναι, όμως, αυτό το περίφημο σπήλαιο;

Ο Πλάτων περιγράφει ανθρώπους που βρίσκονται από τη γέννησή τους δεμένοι μέσα σε μια σκοτεινή σπηλιά. Δεν μπορούν να στραφούν προς την έξοδο και βλέπουν μόνο τις σκιές αντικειμένων που προβάλλονται μπροστά τους.

Επειδή δεν έχουν γνωρίσει τίποτε άλλο, θεωρούν ότι αυτές οι σκιές είναι η ίδια η πραγματικότητα.

Κάποια στιγμή ένας από αυτούς απελευθερώνεται. Στρέφεται προς το φως, βγαίνει από τη σπηλιά και αρχίζει, με δυσκολία, να αντιλαμβάνεται έναν κόσμο πολύ μεγαλύτερο από εκείνον που μέχρι τότε γνώριζε.

Η έξοδος από το σπήλαιο συμβολίζει την πορεία από την άγνοια στη γνώση, από την πλάνη στην κατανόηση και από την παθητική αποδοχή στην ελεύθερη σκέψη.

Και η επιστροφή του στη σπηλιά είναι εξίσου σημαντική.

Όταν προσπαθεί να εξηγήσει στους υπόλοιπους ότι αυτό που θεωρούν πραγματικότητα είναι μόνο σκιές, εκείνοι δυσκολεύονται να τον πιστέψουν.

Γιατί είναι δύσκολο να εγκαταλείψει κανείς μια πραγματικότητα που έχει συνηθίσει, ακόμη κι όταν αυτή είναι περιορισμένη.

Ο Πλάτων δεν περιέγραφε κάποια μυστική συνωμοσία ούτε μια κυριολεκτική σπηλιά.

Χρησιμοποιούσε έναν συμβολικό κόσμο για να μιλήσει για τη γνώση, την παιδεία και τη δύσκολη διαδικασία με την οποία ο άνθρωπος μαθαίνει να βλέπει πέρα από όσα του παρουσιάζονται ως αυτονόητα.

Εδώ αρχίζει η δική μας πραγματικότητα γιατί εμείς είμαστε οι περίφημοι απόγονοι του Πλάτωνα.

Τον επικαλούμαστε στις εθνικές επετείους, μιλάμε για την αρχαία Ελλάδα, καμαρώνουμε για την πνευματική μας κληρονομιά και επαναλαμβάνουμε ότι «οι αρχαίοι ημών πρόγονοι» δίδαξαν τον κόσμο.

Μόνο που πολλές φορές δεν έχουμε διαβάσει ούτε τον Πλάτωνα.

Καμαρώνουμε για την παιδεία των προγόνων μας, ενώ έχουμε καταλήξει να μετράμε την αξία της παιδείας κυρίως με το αν θα οδηγήσει σ' ένα «καλό επάγγελμα». Κάπως έτσι επιστρέφουμε στον γυμναστή και στις βαλίτσες.

Ένας νέος σπουδάζει χρόνια, αποκτά πτυχία, μεταπτυχιακά, ξένες γλώσσες και δεξιότητες και, όταν δεν βρίσκει εδώ τις ευκαιρίες που αντιστοιχούν στις δυνατότητές του, φεύγει στο εξωτερικό.

Εμείς αυτό το βαφτίζουμε «κινητικότητα».

Ο νέος που εγκαταλείπει τη χώρα για να βρει εργασία και προοπτική γίνεται στατιστική.

Το brain drain γίνεται «διεθνοποίηση». Και η Ελλάδα συνεχίζει να καμαρώνει ότι παράγει επιστήμονες, ενώ άλλες χώρες τους αξιοποιούν.

Πληρώνουμε την εκπαίδευσή τους και μετά τους εξάγουμε έτοιμους.

Στην οικονομία;

Έχουμε μετατρέψει μεγάλο μέρος της οικονομικής μας δραστηριότητας σε μια τεράστια βιτρίνα τουρισμού.

Ήλιος, θάλασσα, φιλοξενία.

Όλα υπέροχα. Μόνο που πίσω από τη φωτογραφία του ηλιοβασιλέματος υπάρχει ο εργαζόμενος με τα εξαντλητικά ωράρια, ο εποχικός που δεν ξέρει τι θα κάνει τον χειμώνα, ο νέος επιστήμονας, εργαζόμενος που δυσκολεύεται να νοικιάσει σπίτι και ο άνθρωπος που βλέπει το κόστος ζωής να ανεβαίνει χωρίς το εισόδημά του να ακολουθεί.

Η βιτρίνα όμως λάμπει. Το πίσω δωμάτιο, όμως, δεν το φωτογραφίζουμε.

Εδώ το σπήλαιο του Πλάτωνα αποκτά μια παράξενη σύγχρονη μορφή.

Δεν χρειάζεται πλέον να μας δένουν μέσα σε μια σκοτεινή σπηλιά. Μας αρκεί μια οθόνη και αρκετή προπαγάνδα.

Εικόνες, διαφημίσεις, τηλεοπτική λάμψη, κοινωνικά δίκτυα, influencers, ατελείωτες πληροφορίες και άνθρωποι που εμφανίζονται ως ειδικοί επί παντός επιστητού.

Βλέπουμε τα πάντα και νομίζουμε ότι γνωρίζουμε τα πάντα ενώ είναι κατευθυνόμενα για να «περπατούν στο μυαλό μας» και να μας καθοδηγούν.

Όμως η πληροφορία δεν είναι γνώση. Η εικόνα δεν είναι πραγματικότητα.

Η σύγχρονη σπηλιά δεν έχει πέτρινους τοίχους. Έχει οθόνες. Οι σκιές έγιναν pixels. Και οι αλυσίδες έγιναν συνήθεια.

Το πιο εντυπωσιακό, όμως, είναι ότι πλέον δεν χρειάζεται κανείς να μας επιβάλει τις σκιές. Τις επιλέγουμε μόνοι μας.

Παρακολουθούμε εκείνους που συμφωνούν μαζί μας, ακούμε όσα επιβεβαιώνουν αυτά που ήδη πιστεύουμε και απορρίπτουμε ό,τι μας ενοχλεί.

Δεν ψάχνουμε πάντα να μάθουμε. Συχνά ψάχνουμε απλώς κάτι που να μας δικαιώνει.

Έτσι η σκέψη, η όποια γνώση υποχωρεί μπροστά στην πληροφορία και η πραγματικότητα μπροστά στην εικόνα.

Έτσι ξεχάσαμε τον Πλάτωνα γιατί τον χρειαζόμαστε.

Η παιδεία δεν υπάρχει μόνο για να πάρει το παιδί ένα πτυχίο και να βρει μια δουλειά. Υπάρχει για να του δώσει τη δυνατότητα να σκέφτεται μόνο του.

Να αμφισβητεί, να ελέγχει, να διαφωνεί, να αναζητά αποδείξεις, να μην αποδέχεται εύκολα ό,τι του παρουσιάζεται ως αυτονόητο.

Να μπορεί να κοιτάξει μια σκιά στον τοίχο και να ρωτήσει:

«Μήπως αυτό που βλέπω δεν είναι ολόκληρη η πραγματικότητα;»

Αυτό είναι το πρώτο βήμα για να βγει από τη σπηλιά.

Είναι τελικά και το πιο δύσκολο μάθημα.

Η έξοδος από τη σπηλιά απαιτεί κάτι που δεν προσφέρεται εύκολα: πνευματική προσπάθεια.

Είναι πολύ πιο εύκολο να μας δώσουν μια έτοιμη απάντηση παρά να μάθουμε να κάνουμε τις σωστές ερωτήσεις.

Πολύ πιο εύκολο να ακολουθούμε μια εικόνα παρά να αναζητούμε την πραγματικότητα πίσω από αυτήν.

Πολύ πιο εύκολο να καμαρώνουμε για τον Πλάτωνα παρά να κάνουμε πράξη αυτό που μας δίδαξε.

Μπορεί να νομίζουμε λόγω ημιμάθειας, ότι έχουμε αφήσει πίσω μας τη σπηλιά του αρχαίου φιλοσόφου, αλλά έχουμε χτίσει μια καινούργια.

Με καλύτερο φωτισμό, μεγαλύτερες οθόνες, με περισσότερη πληροφορία, με αμέτρητες εικόνες, τελικά, με τις ίδιες αλυσίδες.

Η πόρτα, όμως, είναι ανοιχτή. Το φως είναι εκεί.

Το ερώτημα δεν είναι να επικαλούμαστε, ότι είμαστε απόγονοι του Πλάτωνα. Το ερώτημα είναι αν κληρονομήσαμε κάτι από τη σκέψη του.

Γιατί μπορεί να συνεχίσουμε να καμαρώνουμε για τους αρχαίους να τους βάζουμε στα βιβλία, στα αγάλματα και στις ομιλίες μας. Αλλά αν εξακολουθούμε να κοιτάζουμε τις σκιές και να τις περνάμε για πραγματικότητα, τότε ίσως το μόνο που κληρονομήσαμε από τον Πλάτωνα να είναι… το όνομά του.

Και αυτό, για τους «απογόνους του Πλάτωνα», είναι η μεγαλύτερη προσβολή.

Καρανάσιος Γεώργιος – gkaranasios24@gmail.com

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Ο ιδιοκτήτης (του Χρήστου Τσουράκη)