Bullying: Δεν τελειώνει στην αυλή του σχολείου (του Θανάση Μπόμη)

SEO lead: Το bullying δεν περιορίζεται στο σχολείο. Η στοχοποίηση αλλάζει μορφή στην οικογένεια, στο διαδίκτυο, στον αθλητισμό και στην εργασία. Η αντιμετώπιση δεν τελειώνει με την προτροπή «μίλα». Χρειάζεται καταγραφή, διερεύνηση, προστασία, παρέμβαση και έλεγχος ότι η θυματοποίηση σταμάτησε.

Το bullying το μάθαμε κυρίως ως σχολικό πρόβλημα. Η ταπείνωση, ο αποκλεισμός και η εκμετάλλευση μιας ισχυρότερης θέσης, όμως, δεν σταματούν στην πόρτα του σχολείου.

Δεν έχουν παντού το ίδιο όνομα. Η κακοποίηση παιδιού από γονέα είναι κακοποίηση. Η βία μεταξύ συντρόφων είναι βία. Στην εργασία υπάρχει η βία και η παρενόχληση και, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, το workplace bullying ή mobbing.

Η σωστή ονομασία έχει πρακτική σημασία, επειδή οδηγεί στη σωστή αντιμετώπιση. Ο κοινός πυρήνας βρίσκεται στη χρήση δύναμης για ταπείνωση, αποκλεισμό, εκφοβισμό ή έλεγχο ενός ανθρώπου που δυσκολεύεται να αμυνθεί.

Δεν είναι κάθε σύγκρουση bullying

Η υπερβολική χρήση της λέξης θολώνει το πραγματικό πρόβλημα. Το bullying έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Ένας καβγάς ή μια μεμονωμένη προσβολή δεν αποτελούν αυτομάτως bullying. Στους καθιερωμένους ορισμούς, κρίσιμα στοιχεία είναι η επιθετική συμπεριφορά, η ανισορροπία δύναμης και η επανάληψη ή η ισχυρή πιθανότητα επανάληψής της.

Η διάκριση είναι απαραίτητη. Αν κάθε άσχημη συμπεριφορά ονομάζεται bullying, η έννοια χάνει την ακρίβειά της και μαζί τη δυνατότητα να αναγνωρίζεται καθαρά η συστηματική θυματοποίηση.

Από το σχολείο στην οθόνη

Για το σχολείο διαθέτουμε τα καθαρότερα ελληνικά δεδομένα. Το διαδίκτυο πρόσθεσε μια νέα διάσταση: η στοχοποίηση μπορεί να συνεχίζεται και μετά το τελευταίο κουδούνι.

Στην πανελλήνια έρευνα HBSC/WHO του ΕΠΙΨΥ το 2022 συμμετείχε αντιπροσωπευτικό δείγμα 6.250 μαθητών ηλικίας 11, 13 και 15 ετών. Το 12,1% ανέφερε συμμετοχή σε εκφοβισμό άλλου μαθητή στο σχολείο κατά τους δύο προηγούμενους μήνες και το 7,1% άσκηση ηλεκτρονικού εκφοβισμού. Αντίστοιχα, το 22,1% ανέφερε ότι είχε υποστεί bullying στο σχολείο και το 9,5% ηλεκτρονικό εκφοβισμό κατά το ίδιο διάστημα.

Στη διεθνή HBSC 2021/22, σε 44 χώρες και περιοχές της Ευρώπης, της Κεντρικής Ασίας και στον Καναδά, περίπου 11% των εφήβων ανέφερε ότι είχε υποστεί bullying στο σχολείο και περίπου 15% cyberbullying. Τα διεθνή ποσοστά δεν αποτελούν στοιχεία για την Ελλάδα.

Μια φωτογραφία, ένα βίντεο ή ένα προσβλητικό σχόλιο μπορούν πλέον να ακολουθήσουν ένα παιδί στο σπίτι και να αναπαραχθούν μπροστά σε πολύ μεγαλύτερο κοινό.

Στην Ελλάδα ο Ν. 5029/2023 και η πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr δημιούργησαν θεσμικό πλαίσιο αναφοράς και αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού. Η ύπαρξη του μηχανισμού, όμως, δεν αποτελεί από μόνη της αποτέλεσμα. Αποτέλεσμα υπάρχει όταν το περιστατικό διερευνάται και η θυματοποίηση σταματά.

Όταν η διαφορετικότητα γίνεται στόχος

Η έρευνα δείχνει ότι ορισμένα παιδιά και έφηβοι εκτίθενται περισσότερο στη θυματοποίηση.

Μετα-ανάλυση 107 μελετών βρήκε αυξημένες πιθανότητες θυματοποίησης από bullying σε παιδιά και εφήβους με χρόνια σωματική νόσο ή σωματική και αισθητηριακή αναπηρία. Αυξημένη έκθεση έχει καταγραφεί και σε σχέση με το σωματικό βάρος.

Η αναπηρία, η εμφάνιση ή το σώμα δεν προκαλούν bullying. Το πρόβλημα βρίσκεται στο περιβάλλον που μετατρέπει ένα χαρακτηριστικό σε αφορμή υποτίμησης και επιτρέπει την επαναλαμβανόμενη στοχοποίηση.

Κρίσιμη είναι και η στάση της ομάδας. Το γέλιο και η επιδοκιμασία μπορούν να ενισχύσουν τον δράστη, ενώ η ενεργοποίηση των παρατηρητών αποτελεί μέρος της πρόληψης.

Η ενηλικίωση αλλάζει τους όρους, όχι το πρόβλημα

Η συστηματική ταπείνωση, ο έλεγχος και η παρενόχληση δεν εξαφανίζονται μαζί με τη σχολική ζωή. Αλλάζουν περιβάλλον και απαιτούν διαφορετικούς μηχανισμούς προστασίας.

Η συστηματική θυματοποίηση μεταξύ αδελφών πρέπει να διαχωρίζεται από έναν συνηθισμένο καβγά. Η κακοποίηση παιδιού από ενήλικο είναι κακομεταχείριση και όχι bullying. Στις ερωτικές σχέσεις, η ταπείνωση, οι απειλές, η απομόνωση και ο έλεγχος μπορούν να αποτελούν μορφές βίας από σύντροφο.

Στην εργασία, η διεθνής έρευνα για το workplace bullying έχει καταγράψει συσχετίσεις με κατάθλιψη, άγχος και στρες. Στην Ελλάδα η βία και η παρενόχληση στην εργασία απαγορεύονται και υπάρχει θεσμικό πλαίσιο αντιμετώπισης.

Στον αθλητισμό η αυστηρή προπόνηση είναι μέρος της προσπάθειας για επίδοση. Ο εξευτελισμός δεν είναι προπονητική μέθοδος. Η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή εντάσσει την προστασία των αθλητών στις πολιτικές safeguarding απέναντι στη διαπροσωπική βία.

Το «μίλα» είναι μόνο η αρχή

Η ευθύνη δεν μπορεί να τελειώνει τη στιγμή που το θύμα βρίσκει το θάρρος να μιλήσει. Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει η ευθύνη του σχολείου, του εργοδότη, του συλλόγου ή του αρμόδιου φορέα.

Η διαδικασία χρειάζεται πέντε καθαρά στάδια:

Καταγραφή → διερεύνηση → προστασία → παρέμβαση → επανέλεγχος.

Στο σχολείο, η αναφορά χρειάζεται διερεύνηση και έλεγχο ότι η συμπεριφορά σταμάτησε. Στην εργασία απαιτούνται ασφαλές κανάλι αναφοράς, προστασία από αντίποινα και αμερόληπτη διερεύνηση. Στον αθλητισμό η προστασία του αθλητή δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από τον άνθρωπο που ελέγχει την εξέλιξή του. Στο διαδίκτυο χρειάζονται διατήρηση των αποδεικτικών στοιχείων, αναφορά του περιεχομένου και ενεργοποίηση των αρμόδιων διαδικασιών ανάλογα με τη σοβαρότητα της πράξης.

Υπάρχουν στοιχεία ότι η οργανωμένη παρέμβαση αποδίδει. Μετα-ανάλυση 100 μελετών σχολικών προγραμμάτων βρήκε κατά μέσο όρο περίπου 18–19% μείωση της άσκησης bullying και 15–16% μείωση της θυματοποίησης, με σημαντικές διαφορές ανά πρόγραμμα, μεθοδολογία και γεωγραφική περιοχή.

Γι' αυτό οι φορείς δεν αρκεί να μετρούν τις αναφορές. Χρειάζεται να καταγράφουν τον χρόνο διερεύνησης, την έκβαση, την παρέμβαση και την πιθανή επανεμφάνιση της συμπεριφοράς.

Το «μίλα» παραμένει απαραίτητο. Δεν αρκεί. Η πραγματική δέσμευση αρχίζει μετά: η αναφορά να καταγραφεί, να διερευνηθεί, ο άνθρωπος να προστατευθεί και να ελεγχθεί αν η θυματοποίηση σταμάτησε.

Οι αφίσες, οι ημερίδες και οι καμπάνιες μπορούν να ενημερώσουν. Δεν αποδεικνύουν ότι ένας άνθρωπος προστατεύθηκε.

Η επιτυχία έχει έναν πολύ πιο συγκεκριμένο δείκτη: η θυματοποίηση σταμάτησε.

Θανάσης Μπόμης - Δημοσιογράφος

...............................................................

Πηγές – Τεκμηρίωση

ΕΠΙΨΥ – Πανελλήνια έρευνα HBSC/WHO 2022. Βίαιοι καυγάδες και εκφοβισμός (bullying) στους εφήβους: Η κατάσταση στην Ελλάδα το 2022 και διαχρονικά.

WHO Regional Office for Europe – HBSC, 2024. A focus on adolescent peer violence and bullying in Europe, central Asia and Canada.

Υπουργείο Παιδείας – Stop Bullying. Ν. 5029/2023 και θεσμικό πλαίσιο για την πρόληψη και αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού.

Gaffney H., Ttofi M.M., Farrington D.P. Effectiveness of school-based programs to reduce bullying perpetration and victimization: An updated systematic review and meta-analysis.

Wolke D., Tippett N., Dantchev S. Bullying in the family: sibling bullying. The Lancet Psychiatry, 2015.

Pinquart M. Bullying Involvement of Children With and Without Chronic Physical Illness and/or Physical/Sensory Disability: A Meta-Analytic Comparison With Healthy/Nondisabled Peers, 2017.

Nielsen M.B. et al. Workplace Bullying and Mental Health: A Meta-Analysis on Cross-Sectional and Longitudinal Data, 2015.

Επιθεώρηση Εργασίας. Θεσμικό πλαίσιο και διαδικασίες για τη βία και την παρενόχληση στην εργασία.

Tuakli-Wosornu Y.A. et al. IOC Consensus Statement: Interpersonal Violence and Safeguarding in Sport. British Journal of Sports Medicine, 2024.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Φθιώτιδα: Στη φυλακή 46χρονος που χαστούκισε 10χρονο και τον απείλησε με σουγιά μαζί με τη μητέρα του