Γιατί φοβόμαστε την Ιστορία μας; (του Γιώργου Καρανάσιου)

Όλβιος όστις ιστορίης έσχεν μάθησιν.
(Τυχερός όποιος διδάχτηκε Ιστορία).

Ευριπίδης

Αφορμή είναι συνήθως ένα ιστορικό γεγονός της επικαιρότητας: μια ταινία, μια επέτειος, μια δημόσια συζήτηση. Και τότε επανέρχεται το γνώριμο ερώτημα:  «Μήπως τελικά οι Έλληνες είναι ανιστόρητοι;».

Το ερώτημα δεν είναι προσβλητικό. Είναι διαγνωστικό. Όχι γιατί δεν έχουμε Ιστορία, αλλά γιατί μάθαμε να τη διαχειριζόμαστε ακίνδυνα. Τη γνωρίζουμε αποσπασματικά, την παρουσιάζουμε εξιδανικευμένη και τη χρησιμοποιούμε κυρίως για παρηγοριά, όχι για κατανόηση.

Από το σχολείο ακόμη, η Ιστορία διδάσκεται ως αφήγημα και όχι ως εργαλείο σκέψης. Γεμάτη ημερομηνίες και ήρωες, αλλά φτωχή σε αιτίες, συγκρούσεις και ευθύνες. Δεν μαθαίνουμε πώς συγκροτήθηκε το κράτος, ποιοι το έλεγξαν και ποιοι ωφελήθηκαν. Μαθαίνουμε μόνο ό,τι δεν ενοχλεί. Και όταν η Ιστορία γίνεται παραμύθι, δεν μορφώνει, νανουρίζει.

Αυτό δεν είναι τυχαίο. Η σοβαρή Ιστορία ενοχλεί, γιατί μιλά για φατρίες, εξαρτήσεις, εμφύλιες συγκρούσεις και συνέχειες της εξουσίας. Γι’ αυτό κόβονται περίοδοι, συμπτύσσονται ενότητες και χάνεται η ιστορική συνέχεια. Ένας λαός που καταλαβαίνει την Ιστορία του δεν χειραγωγείται εύκολα.

Την ίδια στιγμή, η αρχαιότητα χρησιμοποιείται ως άλλοθι. Καμαρώνουμε για τον Περικλή χωρίς να διαβάζουμε τον Θουκυδίδη και επικαλούμαστε τον Λεωνίδα χωρίς να αναρωτιόμαστε, γιατί χάθηκε η Σπάρτη.

Το παρελθόν γίνεται εθνική παρηγοριά και το παρόν μένει χωρίς απαιτήσεις. Το ίδιο συμβαίνει και με μορφές όπως ο Ι. Καποδίστριας, που συχνά παρουσιάζεται αποκομμένος από τη διεθνή του ακτινοβολία. Αν κατανοήσουμε ποιος πραγματικά ήταν και τι επιχείρησε, τότε το πρόβλημα δεν είναι εκείνος. Είμαστε εμείς.

Η Ιστορία, επιπλέον, κακοποιήθηκε και ως εργαλείο σε εκπαιδευτικές πολιτικές (η Ιστορία γράφεται από τους νικητές, Ν. Βοναπάρτης).

Ο πολίτης κουράζεται και παραιτείται από την αναζήτηση της αλήθειας. Έτσι, η ιστορία παύει να είναι άγνοια και γίνεται στάση ζωής.

Μιλάμε άνετα για το 1821, αλλά αποφεύγουμε τις εμφύλιες συγκρούσεις, το 1830, κ.λ.
Για την νεότερη Κατοχή, αλλά όχι για τον Εμφύλιο.
Για κρίσεις, αλλά όχι για το ποιοι τις επαναλαμβάνουν.
Κάθε αποτυχία βαφτίζεται ατυχία και κάθε ευθύνη μετατίθεται αλλού.

Συνεχίζουμε να υποτιμούμε τη σημασία της σπουδαίας τοπικής Ιστορίας*, παρότι αποτελεί βασικό και αναπόσπαστο τμήμα της συνολικής ιστορικής γνώσης. Μέσα από την τοπική Ιστορία οι μαθητές και οι πολίτες μπορούν να κατανοήσουν πώς τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα εκδηλώθηκαν στην πράξη: πώς λειτούργησε η εξουσία σε συγκεκριμένους τόπους, ποιοι συνεργάστηκαν, ποιοι αντιστάθηκαν και ποιοι σιώπησαν.

Έτσι, η Ιστορία παύει να είναι αφηρημένη αφήγηση και γίνεται βιωμένη γνώση, με πρόσωπα, τόπους και μνήμη. Η τοπική Ιστορία δεν περιορίζει την εθνική, αντίθετα, την εμβαθύνει, τη συμπληρώνει και καλλιεργεί ουσιαστική ιστορική συνείδηση.

Η Ιστορία όμως πονάει, γιατί δείχνει ότι δεν φταίνε πάντα οι άλλοι. Και αυτή η αλήθεια είναι δύσκολη. Γι’ αυτό και η αν-ιστορία λειτουργεί ως άμυνα.

Οι Έλληνες δεν είναι ανιστόρητοι επειδή δεν μπορούν να μάθουν. Είναι επειδή έτσι εκπαιδεύτηκαν, έτσι βολεύτηκαν. Όμως η Ιστορία δεν είναι παρελθόν. Είναι καθρέφτης εξουσίας. Και όποιος τον κοιτάξει σοβαρά, δύσκολα μπορεί πια να πει «δεν ήξερα».

Υ.Γ. Όσοι προχωρούν πέρα από τη σχολική Ιστορία του 19ου αιώνα γνωρίζουν ότι κάθε ιστορική αφήγηση γράφεται μέσα σε συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες.

Η Ιστορία που θεμελιώθηκε επί Όθωνα εξυπηρέτησε τη συγκρότηση του νέου κράτους και τις κυρίαρχες δυνάμεις της εποχής.

Στο ίδιο πλαίσιο, η δολοφονία του Ι. Καποδίστρια δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς τη διεθνή διάσταση και τα οικονομικά συμφέροντα που διαμόρφωναν τότε τις ισορροπίες - τον τότε αγγλοσαξονικό οικονομικό παράγοντα του City του Λονδίνου.

Η κατανόηση αυτών των σχέσεων δεν είναι καταγγελία, είναι βασικό μάθημα ιστορικής παιδείας.

Σήμερα τα μέσα και οι δυνάμεις έχουν αλλάξει...Η εξάρτηση όχι.

* Βλέπε βιβλίο :
Ο Δωρικός Διάδρομος και τα Ιστορικά Στενα Γραβιάς - Άμπλιανης, Καρανάσιος Γεώργιος, Εκδ. Α.&Μ. Σταμούλη

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Τα αδέσποτα στη Λαμία: Μερικές χιλιοειπωμένες σκέψεις και προτάσεις