Γράφει ο Καθηγητής Σοφοκλής Μακρίδης για τον Νομπελίστα Καθηγητή Richard Feynman

Απλά απολαυστικός, αντισυμβατικός, στοχαστικός, διασκεδαστικός και διαφωτιστικός…

Η επιστήμη έχει τεράστια δύναμη επειδή μας δίνει τη δυνατότητα να κάνουμε πράγματα. Όμως αυτή η δύναμη δεν συνοδεύεται από οδηγίες για το πώς πρέπει να χρησιμοποιείται. Το ίδιο εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για καλό ή για κακό. Η επιστήμη μοιάζει με ένα κλειδί που μπορεί να ανοίξει τόσο τις πύλες του παραδείσου όσο και τις πύλες της κόλασης. Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να πετάξουμε το κλειδί, αλλά πώς θα μάθουμε να το χρησιμοποιούμε σωστά.

Τα μεγάλα προβλήματα μεταξύ επιστήμης και κοινωνίας δεν είναι καθαρά επιστημονικά· είναι ανθρωπιστικά. Η επιστήμη μπορεί να μας πει πώς να κάνουμε κάτι, αλλά όχι αν πρέπει να το κάνουμε. Το πώς θα ελέγξουμε τη δύναμη που αποκτούμε δεν είναι ζήτημα επιστημονικής γνώσης αλλά ανθρώπινης κρίσης.

Η τεχνολογική πρόοδος δεν λύνει από μόνη της κοινωνικά προβλήματα. Η φτώχεια, για παράδειγμα, συχνά δεν είναι ζήτημα τεχνικής γνώσης αλλά πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης. Ωστόσο, το γεγονός ότι συνεχίζουμε να δοκιμάζουμε νέες λύσεις είναι ελπιδοφόρο· η πρόοδος έρχεται μέσα από τη δοκιμή και το λάθος.

Πέρα όμως από τις εφαρμογές, η επιστήμη έχει και το περιεχόμενό της: αυτά που ανακαλύπτουμε για τον κόσμο. Η αληθινή ανταμοιβή της επιστήμης δεν είναι η χρησιμότητα, αλλά η κατανόηση. Η επιστήμη είναι μια μεγάλη ανθρώπινη περιπέτεια, γεμάτη θαυμασμό και έκπληξη.

Η σύγχρονη εικόνα του σύμπαντος είναι πολύ πιο συναρπαστική από τις παλιές μυθολογικές εξηγήσεις. Η Γη δεν στηρίζεται σε κάποιο ζώο· είναι μια σφαίρα που περιστρέφεται, κι εμείς στεκόμαστε πάνω της χάρη στη βαρύτητα — την ίδια δύναμη που κρατά ενωμένα τα άστρα και τους γαλαξίες. Το σύμπαν παραμένει εξίσου μυστηριώδες όσο και οι παλιές φανταστικές εικόνες, αλλά είναι απείρως πιο μεγαλειώδες.

Η ζωή είναι βαθιά ενιαία. Η χημεία των φυτών και των ζώων έχει κοινές δομές· τα ίδια βασικά μόρια εμφανίζονται σε όλους τους ζωντανούς οργανισμούς. Όλα τα έμβια όντα συνδέονται σε ένα κοινό χημικό θεμέλιο. Η υπερηφάνεια του ανθρώπου που τον κάνει να θεωρεί τον εαυτό του ξεχωριστό από τη φύση είναι αδικαιολόγητη.

Ακόμη και τα φαινομενικά ακίνητα πράγματα —ένα ποτήρι νερό— είναι γεμάτα δραστηριότητα σε ατομικό επίπεδο. Ο κόσμος που φαίνεται ήσυχος στα μάτια μας είναι στην πραγματικότητα ένας αδιάκοπος χορός.

Η επιστήμη μάς δείχνει ότι είμαστε φτιαγμένοι από την ίδια ύλη με τα άστρα. Η ύλη της ζωής προήλθε από κοσμικές διεργασίες, από εκρήξεις άστρων, και μετά από δισεκατομμύρια χρόνια εξέλιξης εμφανίστηκαν όντα που μπορούν να στοχάζονται το σύμπαν.

Η επιστήμη δεν προχωρά με βεβαιότητες αλλά με αμφιβολία. Η παρατήρηση είναι ο τελικός κριτής κάθε ιδέας. Αν υπάρχει έστω και μία εξαίρεση, ο νόμος είναι λανθασμένος. Ο επιστήμονας προσπαθεί συνεχώς να αποδείξει ότι κάνει λάθος, γιατί μόνο έτσι υπάρχει πρόοδος.

Οι επιστημονικοί νόμοι δεν είναι απόλυτες αλήθειες αλλά εύστοχες εικασίες. Είναι συμπυκνώσεις της εμπειρίας μας που λειτουργούν μέχρι να βρεθούν καλύτερες. Όλη η επιστημονική γνώση είναι, σε κάποιο βαθμό, αβέβαιη — και αυτό δεν είναι αδυναμία, αλλά δύναμη.

Η αμφιβολία είναι ουσιώδης για τη δημιουργικότητα. Αν πιστεύαμε ότι τα ξέρουμε όλα, δεν θα υπήρχε λόγος να ψάξουμε κάτι καινούργιο. Η πρόοδος γεννιέται από την παραδοχή της άγνοιας.

Η επιστήμη μάς διδάσκει πώς να ζούμε χωρίς απόλυτη βεβαιότητα. Μας μαθαίνει ότι είναι εντάξει να μην ξέρουμε, και ότι μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα βρίσκεται η δυνατότητα για ανακάλυψη, ελευθερία σκέψης και πρόοδο για τις επόμενες γενιές.

Οι άνθρωποι ανέκαθεν ένιωθαν λύπη όταν συνέκριναν τις τεράστιες δυνατότητές τους με τα πενιχρά τους επιτεύγματα. Ξανά και ξανά πίστεψαν ότι υπάρχει μια λύση που θα απελευθερώσει το ανθρώπινο δυναμικό: η παιδεία, η επικοινωνία, η τεχνολογία, η ειρήνη. Όμως κάθε μία από αυτές τις δυνάμεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για καλό όσο και για κακό. Η εκπαίδευση μπορεί να διδάξει την αλήθεια, αλλά και το ψέμα. Η επικοινωνία μπορεί να μεταδώσει γνώση ή προπαγάνδα. Η ειρήνη μπορεί να γίνει δημιουργική ή καταστροφική.

Το πρόβλημα είναι ότι καμία από αυτές τις δυνάμεις δεν περιέχει οδηγίες χρήσης. Η επιστήμη μάς λέει πώς λειτουργεί ο κόσμος, αλλά όχι τί αξίζει. Δεν μας διδάσκει τί είναι καλό και τί κακό.

Έτσι, το ερώτημα για το «νόημα των πάντων» παραμένει ανοιχτό. Αν λάβουμε υπόψη όχι μόνο όσα γνώριζαν οι αρχαίοι, αλλά και όλα όσα γνωρίζουμε σήμερα, το ειλικρινές συμπέρασμα είναι ότι δεν γνωρίζουμε. Και ακριβώς αυτή η παραδοχή της άγνοιας ίσως είναι το σωστό μονοπάτι. Όταν δεν πιστεύουμε ότι κατέχουμε την τελική αλήθεια, παραμένει ανοιχτή η δυνατότητα αλλαγής, νέας σκέψης και προόδου.

Οι πιο σκοτεινές περίοδοι της ιστορίας ήταν εκείνες όπου άνθρωποι πίστευαν με απόλυτη βεβαιότητα ότι είχαν δίκιο. Η απόλυτη πίστη γεννά δογματισμό και βία. Αντίθετα, η αβεβαιότητα αφήνει χώρο για ανθρωπιά.

Η συζήτηση για τις αξίες οδηγεί αναπόφευκτα στη θρησκεία. Η επιστήμη και η θρησκεία συχνά έρχονται σε σύγκρουση, όχι τόσο στο επίπεδο της ηθικής, όσο στο επίπεδο της κοσμοθεωρίας. Η επιστήμη βασίζεται στην αμφιβολία, ενώ η θρησκεία συχνά στηρίζεται στη βεβαιότητα της πίστης.

Πολλοί επιστήμονες χάνουν την πίστη τους όχι επειδή η επιστήμη «αποδεικνύει» ότι ο Θεός δεν υπάρχει — κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατό — αλλά επειδή η επιστημονική σκέψη τούς μαθαίνει να αμφιβάλλουν. Το ερώτημα δεν είναι πια «υπάρχει Θεός;», αλλά «πόσο βέβαιος είμαι;».

Η επιστημονική εικόνα του σύμπαντος —η απεραντοσύνη του χώρου, η εξελικτική ιστορία της ζωής, η κοινή ύλη όλων των όντων— δημιουργεί ένα δέος τόσο βαθύ, που οι παραδοσιακές θρησκευτικές εικόνες συχνά φαίνονται ανεπαρκείς. Ο Θεός της καθημερινής θρησκείας μοιάζει «πολύ μικρός» για ένα τέτοιο σύμπαν.

Ωστόσο, η ηθική δεν φαίνεται να εξαρτάται άμεσα από τις μεταφυσικές πεποιθήσεις. Υπάρχουν άνθρωποι με βαθιά ανθρωπιά και ηθική ακεραιότητα που δεν πιστεύουν στον Θεό, όπως και πιστοί που ζουν με ηθική συνέπεια. Αυτό δείχνει ότι οι ηθικές αξίες και οι επιστημονικές θεωρίες για το σύμπαν είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητες.

Η επιστήμη μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα «τι θα συμβεί αν κάνω αυτό», αλλά δεν μπορεί να απαντήσει στο «πρέπει να το κάνω;». Η τελική κρίση για το τι θέλουμε και τι θεωρούμε πολύτιμο δεν μπορεί να προκύψει από παρατηρήσεις και πειράματα.

Ένα από τα μεγάλα προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας είναι πώς θα διατηρήσουμε την έμπνευση, τη δύναμη και το ηθικό σθένος που παραδοσιακά προσέφερε η θρησκεία, χωρίς να απαιτούμε απόλυτη βεβαιότητα σε μεταφυσικές πεποιθήσεις. Πώς μπορούμε να αντλήσουμε νόημα και κουράγιο μέσα σε έναν κόσμο αβεβαιότητας;

Ο Feynman προτείνει ότι ο δυτικός πολιτισμός στηρίζεται σε δύο μεγάλες κληρονομιές:
– το επιστημονικό πνεύμα της αμφιβολίας και της ταπεινότητας του νου,
– και την ηθική της αγάπης, της αξίας του ατόμου και της ταπεινότητας του πνεύματος.

Αυτές οι δύο παραδόσεις δεν είναι ασύμβατες. Το δύσκολο δεν είναι η λογική συμφιλίωσή τους, αλλά η συναισθηματική: πώς να ζούμε με αβεβαιότητα χωρίς να χάνουμε το θάρρος και την ανθρωπιά μας.

Ο Feynman στρέφεται τώρα στη σύγχρονη κοινωνία και εκφράζει μια ανησυχία: παρότι ζούμε σε μια εποχή που βασίζεται όσο ποτέ άλλοτε στα αποτελέσματα της επιστήμης, η επιστημονική σκέψη δεν είναι πραγματικά κατανοητή ούτε αποδεκτή από την κοινωνία.

Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν την τεχνολογία, αλλά συχνά απορρίπτουν το πνεύμα που τη δημιούργησε: την αμφιβολία, τον έλεγχο, την κριτική σκέψη. Υπάρχει μια τάση να αναζητούνται απλές, απόλυτες απαντήσεις, αυθεντίες που «ξέρουν», ιδεολογίες που υπόσχονται βεβαιότητα. Αυτό είναι επικίνδυνο.

Η επιστήμη δεν προσφέρει παρηγοριά με την έννοια της σιγουριάς. Δεν λέει «αυτό είναι σίγουρα σωστό για πάντα». Αντίθετα, λέει: έτσι φαίνεται μέχρι τώρα — ας το ελέγξουμε ξανά. Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να ζήσουν με αυτό το είδος ελευθερίας.

Στην πολιτική, η ανάγκη για βεβαιότητα οδηγεί σε δογματισμό. Ιδεολογίες που ισχυρίζονται ότι έχουν τη μοναδική λύση για τα ανθρώπινα προβλήματα καταπνίγουν την ελευθερία σκέψης. Όταν μια κοινωνία πιστεύει ότι «η απάντηση είναι γνωστή», τότε σταματά η δημιουργικότητα και η πρόοδος.

Ο Feynman υποστηρίζει ότι η δημοκρατία βασίζεται ακριβώς στην παραδοχή ότι κανείς δεν ξέρει την τέλεια λύση. Το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών, λέει, είναι ένα «επιστημονικό έγγραφο» με την έννοια ότι αφήνει χώρο για λάθη, διορθώσεις, νέες ιδέες και πειραματισμό. Η συζήτηση, η διαφωνία και η αμφιβολία δεν είναι αδυναμίες της δημοκρατίας — είναι η δύναμή της.

Αντίθετα, συστήματα που δεν επιτρέπουν την ελεύθερη κριτική, ακόμη κι αν έχουν τεχνολογική πρόοδο, είναι πνευματικά στάσιμα. Η τεχνολογία μπορεί να αναπτυχθεί χωρίς ελευθερία σκέψης, αλλά η επιστήμη δεν μπορεί.

Ο Feynman επιμένει ότι η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι η άγνοια, αλλά η ψευδαίσθηση της γνώσης. Όταν οι άνθρωποι πιστεύουν ότι ξέρουν με βεβαιότητα τι είναι σωστό, παύουν να ακούνε, να αμφισβητούν και να μαθαίνουν.

Το μήνυμά του δεν είναι απαισιόδοξο. Αντίθετα, είναι βαθιά αισιόδοξο: η ανθρώπινη πρόοδος δεν προκύπτει από την κατοχή της αλήθειας, αλλά από την ελευθερία να την αναζητούμε. Η αμφιβολία δεν είναι απειλή για την κοινωνία· είναι η προϋπόθεση για τη βελτίωσή της. Μια κοινωνία που δέχεται ότι μπορεί να κάνει λάθος είναι μια κοινωνία που μπορεί να αλλάξει.

Ο Feynman κλείνει με μια ηθική στάση ζωής: να υπερασπιζόμαστε την ελευθερία της σκέψης, να μην φοβόμαστε το «δεν ξέρω», και να διατηρούμε ανοιχτή την πόρτα στο άγνωστο — γιατί εκεί γεννιέται κάθε νέα δυνατότητα για τον άνθρωπο.

• Η επιστήμη μας δίνει δύναμη, όχι αξίες
• Η γνώση είναι πάντα αβέβαιη
• Η αμφιβολία είναι αρετή, όχι αδυναμία
• Η ελευθερία σκέψης είναι απαραίτητη για επιστήμη, δημοκρατία και ανθρώπινη πρόοδο

Σοφοκλής Μακρίδης

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Δημοκρατία με Όρους Χρήσης (του Γιώργου Καρανάσιου)