Η κανονικότητα της υποτέλειας (του Γιώργου Καρανάσιου)

Υπάρχουν κοινωνίες όπου η υποτέλεια δεν θεωρείται παθολογία, αλλά κοινωνικό προσόν. Δεν διδάσκεται θεσμικά, ωστόσο μεταδίδεται με συνέπεια: στην οικογένεια, στο σχολείο, στον εργασιακό χώρο. Εκεί όπου ο πολίτης μαθαίνει από νωρίς ότι άλλο πράγμα είναι η αξιοπρέπεια και άλλο η «προσαρμοστικότητα».

Η δεύτερη απαιτεί σιωπή, χαμηλό προφίλ και ενστικτώδη ευθυγράμμιση με τον ισχυρό.

Σ' αυτό το περιβάλλον αναπτύσσεται ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πρότυπο: ο σύγχρονος γλείφτης. Δεν είναι γραφικός, ούτε φωνακλάς. Αντιθέτως, μιλά προσεκτικά, επαινεί διακριτικά, συμφωνεί χωρίς να εκτίθεται. Δεν συγκρούεται, δεν ρισκάρει, δεν δεσμεύεται. Φροντίζει απλώς να βρίσκεται πάντα στη «σωστή πλευρά», όποια και αν είναι αυτή κάθε φορά.

Στην πολιτική ζωή εμφανίζεται ως «θεσμικός», «μετριοπαθής», «υπεύθυνος». Στην πράξη, προσαρμόζει τον λόγο του ανάλογα με το κέντρο ισχύος. Δεν έχει πρόβλημα να αλλάζει θέσεις, επειδή ποτέ δεν είχε σταθερές. Η συνέπεια δεν είναι αρετή όταν απειλεί την πρόσβαση.

Τον συναντά κανείς παντού: σε κομματικούς μηχανισμούς, σε τηλεοπτικά πάνελ, σε υπουργικά γραφεία, σε χώρους όπου η «σοβαρότητα» λειτουργεί ως άλλοθι σιωπής. Είναι ο ίδιος άνθρωπος που χθες επευφημούσε και σήμερα δηλώνει ότι «ασκεί κριτική εκ των έσω».

Εκείνος που μιλά για αρχές μόνο αφού βεβαιωθεί ότι δεν κοστίζουν. Που γνωρίζει πότε να σιωπά, πότε να επαινεί και πότε να εξαφανίζεται προσωρινά, μέχρι να ξεκαθαρίσουν οι συσχετισμοί.

Η σχέση του με την εξουσία δεν είναι ιδεολογική, είναι υπαρξιακή. Δεν την αγαπά, τη χρειάζεται. Μέσα από αυτήν αποκτά ρόλο, ταυτότητα, χρησιμότητα. Γι’ αυτό και αντιμετωπίζει με καχυποψία όσους μιλούν καθαρά. Τους αποκαλεί «τοξικούς», «λαϊκιστές», «ακραίους».

Η ευθύτητα διαταράσσει την ισορροπία του. Η αλήθεια δημιουργεί ρήγματα. Το πολιτικό σύστημα, από την πλευρά του, τον ανταμείβει. Όχι απαραίτητα με υψηλά αξιώματα, αλλά με μικρές, σταθερές παροχές: μια θέση, μια πρόσκληση, μια δημόσια ανοχή, μια άτυπη προστασία.

Έτσι συγκροτείται μια δημοκρατία χαμηλών προσδοκιών, όπου η υποτέλεια βαφτίζεται συναίνεση και η σιωπή υπευθυνότητα.

Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, δεν είναι η ύπαρξη αυτών των προσώπων. Είναι η κοινωνική τους νομιμοποίηση. Η αποδοχή τους ως «ρεαλιστών». Η δυσπιστία απέναντι σε όποιον δεν σκύβει. Σε μια κοινωνία που έμαθε να φοβάται τη σύγκρουση περισσότερο από την αδικία, ο σκυφτός επιβιώνει και ο όρθιος περισσεύει.

Έτσι, η υποτέλεια δεν επιβάλλεται αυταρχικά. Καλλιεργείται συναινετικά. Δεν χρειάζεται φίμωση, προσφέρεται εθελοντικά. Και όταν όλα μοιάζουν να λειτουργούν, αλλά τίποτα δεν αλλάζει, ίσως η εξήγηση να μη βρίσκεται μόνο σε όσους κυβερνούν, αλλά και σε εκείνους που έμαθαν να ζουν σκυφτοί και να το ονομάζουν ωριμότητα.

Γιατί η αποθέωση της υποτέλειας δεν είναι αποτέλεσμα βίας. Είναι αποτέλεσμα παιδείας. Και σε αυτή τη χώρα, καλλιεργείται με συνέπεια.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Η νέα φωτιά καίει δίπλα μας! (του Γιώργου Καρανάσιου)