Η σχολική τάξη, καθρέφτης της κοινωνίας μας (του Γιώργου Καρανάσιου)

Υπάρχει μια βαθιά υποκρισία στην ελληνική κοινωνία. Όλοι μιλούν για τη βία των νέων, για την παρακμή των σχολείων, για την κρίση αξιών.

Και εμφανίζονται έκπληκτοι κάθε φορά που περιστατικά βίας ξεσπούν συχνά πανελλαδικά μέσα σ' έναν σχολικό χώρο ή έξω από αυτόν, ανάμεσα σε αντίπαλες ομάδες μαθητών.

Και όμως, σχεδόν κανείς δεν θέλει πραγματικά να κοιτάξει το πρόβλημα κατάματα. Γιατί η αλήθεια είναι πολύ πιο ενοχλητική: τα παιδιά δεν γεννιούνται βίαια. Διαμορφώνονται μέσα σε μια κοινωνία που καθημερινά τα εκπαιδεύει στη βία, στην αδιαφορία και κυρίως στην απουσία ορίων.

Όποιος έχει περάσει χρόνια μέσα σε μια σχολική τάξη γνωρίζει ότι φαινόμενα εκφοβισμού υπήρχαν πάντοτε. Τα τελευταία όμως χρόνια κάτι έχει αλλάξει. Και η αλλαγή αυτή είναι βαθύτερη απ' όσο θέλουμε να παραδεχθούμε.

Από την εποχή της κιμωλίας μέχρι τον διαδραστικό πίνακα δεν άλλαξε μόνο η τεχνολογία. Άλλαξε το ίδιο το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν οι μαθητές. Πιο θυμωμένοι, πιο επιθετικοί, πιο περιφρονητικοί.

Δίπλα τους, συχνά, οι γονείς έτοιμοι να καταγγείλουν το σχολείο για τα πάντα, αλλά διστακτικοί να αναρωτηθούν τι συμβαίνει μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.

Το δεύτερο σπίτι τους το σχολείο, που θα έπρεπε να λειτουργεί ως χώρος παιδείας και κοινωνικοποίησης, μετατρέπεται μερικές φορές σε μια μικρή αρένα: πεταμένα μπουκάλια μέσα στο μάθημα, θρανία που σέρνονται επίτηδες για να προκαλέσουν, κραυγές και προκλήσεις, κινητά που καταγράφουν σκηνές εξευτελισμού για να μετατραπούν σε θέαμα στα κοινωνικά δίκτυα.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα μια εκπαιδευτικός στη Θεσσαλονίκη προσπάθησε να κάνει κάτι εξαιρετικά απλό: να διδάξει.

Η υπόθεση της καθηγήτριας που βρέθηκε αντιμέτωπη με τον εκφοβισμό των ίδιων των μαθητών της δεν είναι ένα μεμονωμένο περιστατικό. Είναι ένα καμπανάκι για μια ευρύτερη κοινωνική παθογένεια.

Πίσω από ένα τέτοιο γεγονός δεν κρύβεται μόνο η συμπεριφορά μερικών μαθητών. Κρύβεται ένα ολόκληρο πλέγμα προβλημάτων: η αυξανόμενη βία των ανηλίκων, η ανοχή της κοινωνίας, η λειτουργία του σχολείου και της διοίκησης, οι εκπαιδευτικές πολιτικές που συχνά παραμένουν εγκλωβισμένες στο κομματικό κράτος, αναξιοκρατία, η απουσία ουσιαστικής αξιολόγησης και ένας εκπαιδευτικός συνδικαλισμός που πολλές φορές εγκλωβίζεται σε μικροπολιτικές ισορροπίες, και στα βολεματα των δικών μας παιδιών.

Η ιστορία της συγκεκριμένης καθηγήτριας, της Σοφίας Χρηστίδου, δεν είναι απλώς μια τραγική ιστορία, είναι σύμπτωμα μιας βαθύτερης ασθένειας.

Μια εκπαιδευτικός μπήκε στην τάξη και βρέθηκε αντιμέτωπη με χλευασμό, προκλήσεις και εξευτελισμό. Ζήτησε βοήθεια. Ενημέρωσε τις αρμόδιες αρχές. Κατήγγειλε την κατάσταση.

Και γύρω της απλώθηκε η πιο γνώριμη ελληνική σιωπή: όλοι γνώριζαν, αλλά κανείς δεν έκανε τίποτα ή μάλλον τα βάζουν μ' αυτόν που γνωστοποιεί το πρόβλημα και ταράσσει την ιεραρχία.

Κάπου εκεί αρχίζει και το γνωστό παιχνίδι της μετάθεσης ευθυνών.

Η βία, λένε, είναι κοινωνικό φαινόμενο. Και πράγματι είναι. Τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε έναν κόσμο όπου η επιθετικότητα συχνά επιβραβεύεται.

Τη βλέπουν στα γήπεδα, στην πολιτική αντιπαράθεση, στην τηλεοπτική ευτέλεια και στη φασαρία των κοινωνικών δικτύων.

Βλέπουν ότι ο θόρυβος, ο τσαμπουκάς και η προσβολή φέρνουν προβολή και δύναμη.

Υπάρχει όμως και μια αλήθεια που αποφεύγουμε να πούμε: χωρίς όρια δεν υπάρχει κοινωνία. Χωρίς ευθύνη δεν υπάρχει παιδεία. Και χωρίς συνέπειες δεν υπάρχει σεβασμός.

Όταν ένας μαθητής πετά σκουπίδια μέσα στην τάξη και κανείς δεν τον υποχρεώνει να τα μαζέψει, όταν εξευτελίζει τον καθηγητή και αντιμετωπίζεται απλώς ως «παιδί που κάνει πλάκα», όταν οι γονείς σπεύδουν να υπερασπιστούν το «αγγελούδι» τους κατηγορώντας τον δάσκαλο, τότε το μήνυμα είναι απλό: μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις χωρίς καμία συνέπεια.

Έτσι δημιουργούμε μια γενιά μικρών αρχηγίσκων χωρίς κανόνες.

Το πρόβλημα όμως δεν σταματά στην οικογένεια. Το εκπαιδευτικό σύστημα εδώ και χρόνια μοιάζει να λειτουργεί μ' έναν ιδιότυπο αυτόματο πιλότο. Κυβερνήσεις ανακοινώνουν μεταρρυθμίσεις, νέα προγράμματα, επιμορφώσεις και αξιολογήσεις, αξιοκρατία.

Στην πράξη όμως ο εκπαιδευτικός παραμένει συχνά μόνος μέσα στην τάξη, με δεκάδες μαθητές και μ' ένα σύστημα που ενδιαφέρεται περισσότερο για τα στατιστικά στοιχεία, τις εξετάσεις, τις βαθμολογίες, την παραπαιδεία και για τους ημέτερους παρά για τον ουσιαστικό σκοπό της εκπαίδευσης.

Στο ίδιο σκηνικό και ο συνδικαλισμός, συχνά εγκλωβισμένος, είτε στον κυβερνητικό συνδικαλισμό, είτε στην αδράνεια, αδιαφορία.

Έτσι δημιουργείται το τέλειο άλλοθι: κανείς δεν φταίει συγκεκριμένα, άρα και τίποτα δεν αλλάζει κάθε φορά που έρχεται στην επιφάνεια κάποιο περιστατικό σχολικής βίας.

Μέσα σ' αυτή τη γενικευμένη αδράνεια ο δάσκαλος μετατρέπεται από πυλώνα της σχολικής κοινότητας σε έναν άνθρωπο που καλείται να λειτουργήσει χωρίς ουσιαστική θεσμική προστασία. Να είναι ταυτόχρονα παιδαγωγός, ψυχολόγος, κοινωνικός λειτουργός, διαμεσολαβητής συγκρούσεων και, πολλές φορές, ακόμη και… θηριοδαμαστής.

Σε μια κοινωνία που φαίνεται να απομακρύνεται όλο και περισσότερο από την ουσιαστική έννοια της παιδείας.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η ουσιαστική γνώση περνά συχνά σε δεύτερη μοίρα. Τη θέση της παίρνουν η τηλεοπτική ευτέλεια, ο θόρυβος της δημόσιας αντιπαράθεσης και η αδιάκοπη φασαρία των κοινωνικών δικτύων.

Η παιδεία μετατρέπεται σε πληροφορία. Η μόρφωση σε διακοσμητικό τίτλο. Και η σκέψη σε περιττή πολυτέλεια.

Μ' αυτά τα αποτελέσματα δεν πρέπει να μας εκπλήσσει που η βία περνά τα σχολικά κάγκελα και εγκαθίσταται μέσα στις τάξεις. Είναι απλώς ο καθρέφτης της κοινωνίας που τη γέννησε.

Το πιο ανησυχητικό ερώτημα δεν είναι γιατί συνέβη αυτό που συνέβη.

Το πραγματικό ερώτημα είναι πόσοι το είδαν να έρχεται και προτίμησαν να κοιτάξουν αλλού.

Η βία δεν εμφανίζεται ξαφνικά. Μεγαλώνει σιωπηλά. Τρέφεται από την αδιαφορία και την ευθυνοφοβία.

Και όταν τελικά εκδηλώνεται, είναι ήδη αργά, πέφτουμε από τα σύννεφα.

Αν δεν ξαναβρούμε την έννοια της παιδείας, των ορίων και της ευθύνης στο σπίτι, στο σχολείο και στην πολιτεία τότε δεν θα βλέπουμε να λυγίζουν μόνο εκπαιδευτικοί μέσα στις τάξεις,
θα βλέπουμε σιγά σιγά να λυγίζει ολόκληρη η κοινωνία.

Καρανάσιος Γεώργιος – gkaranasios24@gmail.com

Υ.Γ. Νέο περιστατικό βίας σημειώθηκε την Τρίτη (10/3) σε κεντρικό σημείο των Ιωαννίνων, όταν 16χρονος δέχθηκε επίθεση από τρία άτομα που, όπως δήλωσε, δεν γνώριζε. Σύμφωνα με τον πατέρα του, ο δράστης την επόμενη ημέρα στο σχολείο φέρεται να είπε ότι «έβλεπα τα αίματα και τρελαινόμουν, ήθελα να τον χτυπήσω κι άλλο». Ο ίδιος κατήγγειλε επίσης ότι, την ώρα της επίθεσης, αρκετοί παρευρισκόμενοι παρακολουθούσαν χωρίς να παρέμβουν για να βοηθήσουν το παιδί.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Η Δημοκρατία ανάμεσα στις κάλπες (του Κώστα Θερμογιάννη)