Μας «χαζεύει» η Τεχνητή Νοημοσύνη, ή εκπαιδεύουμε ανθρώπους δίχως Σκέψη; (του Γιώργου Καρανάσιου)

«Τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια εξέλιξης έχουν δείξει ότι οτιδήποτε θέλει να επιβιώσει μαθαίνει να ψεύδεται και να χειραγωγεί. Τα τελευταία τέσσερα χρόνια έδειξαν πως οι πράκτορες της AI μπορούν να αποκτήσουν θέληση για επιβίωση και ότι έχουν ήδη μάθει να λένε ψέματα και να χειραγωγούν».

Γιούβαλ Νόα Χαράρι

Για πρώτη φορά τίθεται σοβαρά το ενδεχόμενο οι νεότερες γενιές να μη σκέφτονται βαθύτερα από τις προηγούμενες, αλλά ρηχότερα.  Όχι επειδή «δεν μπορούν», αλλά επειδή δεν χρειάζεται. Και αυτό θα έπρεπε να μας ανησυχεί περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο.

Η συζήτηση για τη Νέα Γενιά - Z όπως ονομάζεται για χαμηλότερες επιδόσεις νοημοσύνης δεν αφορά αριθμούς. Αφορά συνήθειες. Αφορά έναν κόσμο όπου η πληροφορία προηγείται της κατανόησης και η απάντηση προηγείται της σκέψης.

Όταν η αναζήτηση αντικαθιστά τη μνήμη και το εργαλείο αντικαθιστά την προσπάθεια, τότε κάτι αλλάζει βαθιά στον τρόπο που μαθαίνουμε.

Οι νευροεπιστήμονες έθεσαν δημόσια αυτό που πολλοί εκπαιδευτικοί βλέπουν καθημερινά στις τάξεις: μειωμένη αντοχή στην προσοχή, δυσκολία στη συγκέντρωση, αδυναμία να παραμείνει ο μαθητής σε ένα πρόβλημα χωρίς άμεση ανταμοιβή. Όχι επειδή τα παιδιά είναι «λιγότερο ικανά», αλλά επειδή έχουν μάθει ότι πάντα υπάρχει μια οθόνη να σκέφτεται γι’ αυτά.

Και εδώ αρχίζει η κοινωνική ευθύνη. Δεν φταίνε τα παιδιά. Δεν φταίει η τεχνολογία. Φταίει ο τρόπος που εμείς, οι ενήλικες, οργανώσαμε τον κόσμο τους. Σχολεία που πιέζονται να «εκσυγχρονιστούν» χωρίς να προστατεύουν τη σκέψη.

Γονείς που συγχέουν την ψηφιακή ευχέρεια με τη νοημοσύνη. Μια κοινωνία που ζητά γρήγορες απαντήσεις και βαριέται τις δύσκολες ερωτήσεις.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν απειλεί τη νοημοσύνη των παιδιών. Την απειλεί, όταν το παιδί μαθαίνει ότι δεν χρειάζεται να θυμάται, να συνδέει, να αμφισβητεί, να επιμένει, τότε η σκέψη ατροφεί, όπως κάθε μυς που δεν χρησιμοποιείται.

Η εκπαίδευση δεν είναι παροχή πληροφοριών. Είναι άσκηση σκέψης. Και αυτή η άσκηση απαιτεί κόπο, σιωπή, χρόνο και συχνά πλήξη.

Αν πράγματι ζούμε μια αναστροφή στην αυξημένη ανθρώπινη νοημοσύνη (φαινομένο Flynn), τότε το πρόβλημα δεν είναι βιολογικό. Είναι πολιτισμικό. Δεν γεννήθηκαν λιγότερο ικανοί άνθρωποι. Δημιουργήσαμε συνθήκες που δεν απαιτούν ικανότητα.

Το ερώτημα, λοιπόν, για γονείς και εκπαιδευτικούς δεν είναι αν θα απαγορεύσουμε την τεχνητή νοημοσύνη. Είναι αν θα υπερασπιστούμε τη σκέψη. Αν θα επιμείνουμε σε παιδιά που διαβάζουν χωρίς άμεσο όφελος, που λύνουν προβλήματα χωρίς «έτοιμη βοήθεια», που μαθαίνουν να αντέχουν τη δυσκολία.

Γιατί η κοινωνία που παραδίδει τη σκέψη της στην ευκολία δεν χάνει απλώς δεξιότητες. Χάνει κρίση. Και χωρίς κρίση, καμία τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μας σώσει.

Υ.Γ1. Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν απειλεί μόνο τη μάθηση, αλλά και την ίδια την αλήθεια. Η ευκολία παραγωγής ψευδών ειδήσεων, εικόνων και βίντεο υπονομεύει την εμπιστοσύνη, ενώ η μαζική συλλογή και ανάλυση προσωπικών δεδομένων ενισχύει την επιτήρηση από κράτη και ισχυρά κέντρα. Ο κίνδυνος είναι η απώλεια ελευθερίας και κρίσης.

Υ.Γ2. Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) σήμερα δεν βρίσκεται στα χέρια του χρήστη αλλά ισχυρών κέντρων, γεγονός που ευνοεί καταχρήσεις. Αυτό δείχνει κυρίως ότι η τεχνολογία προηγείται της παιδείας και των θεσμών. Η χρήση της δεν είναι ουδέτερη ούτε προδιαγεγραμμένη, είναι ζήτημα ευθύνης, ελέγχου και νοήματος. Όπως κάθε ανθρώπινο εργαλείο από το μαχαίρι...την τυπογραφία... τεχνολογία, έτσι και αυτή κρίνεται όχι από τη φύση της, αλλά από το ποιος τη χειρίζεται και με ποιον σκοπό.

Υ.Γ3. Η οθόνη είναι παντού και το παιδί μαθαίνει από νωρίς ότι κάθε ερώτημα έχει άμεση απάντηση, χωρίς σκέψη, δοκιμή ή μνήμη. Όταν αυτή η λογική περνά στη σχολική μάθηση, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν λειτουργεί ως εργαλείο αλλά ως υποκατάστατο σκέψης. Ο φόβος δεν είναι ότι «η ΤΝ χαζεύει τα παιδιά», αλλά ότι αποκαλύπτει τα κενά της εκπαίδευσης: όταν ο μαθητής δεν μπορεί να γράψει, να κρίνει ή να οργανώσει τον λόγο του χωρίς μηχανική βοήθεια, το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η απουσία συστηματικής καλλιέργειας σκέψης και κριτικής αγωγής.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ «Οι κόκκινες γραμμές που έγιναν… γαλάζιες!»