Πανελλαδικές: Το εργοστάσιο βαθμών που βαφτίσαμε Παιδεία (του Γιώργου Καρανάσιου)

Κάθε χρόνο, μόλις ανακοινώνονται τα αποτελέσματα των Πανελλαδικών, ανεβαίνει η ίδια παράσταση. Χαμόγελα επιτυχίας, δάκρυα απογοήτευσης, συγχαρητήρια, δηλώσεις υπουργών - Διοικήσεις, στατιστικές, βάσεις εισαγωγής.

Για λίγες ημέρες όλοι μιλούν για την Παιδεία. Ύστερα πέφτει η αυλαία και επιστρέφουμε στη βολική σιωπή, σαν να μη συνέβη τίποτα. Η αλήθεια είναι πολύ πιο σκληρή.

Οι Πανελλαδικές δεν αξιολογούν την Παιδεία μιας χώρας. Αξιολογούν την ικανότητα ενός δεκαοκτάχρονου να επιβιώσει σ' έναν εξαντλητικό εξεταστικό μαραθώνιο τεσσάρων τρίωρων γραπτών. Δώδεκα ώρες αρκούν για να αποφασίσουν ποιος θεωρείται «επιτυχημένος» και ποιος «αποτυχημένος».

Αν αυτό δεν είναι εκπαιδευτικός παραλογισμός, τότε τι είναι;

Το ελληνικό σχολείο έχει πάψει εδώ και χρόνια να μορφώνει. Δεν υπηρετεί τη γνώση, αλλά την εξεταστική μηχανή. Εκπαιδεύει τους μαθητές μόνο για να «τρέξουν τ' άλογα» στην κούρσα των Πανελλαδικών.

Η γνώση παραχώρησε τη θέση της στην τεχνική της επιτυχίας. Η καλλιέργεια αντικαταστάθηκε από την αποστήθιση. Η κριτική σκέψη θυσιάστηκε στον βωμό της «σωστής απάντησης».

Το Λύκειο δεν είναι πια σχολείο. Είναι προθάλαμος εξετάσεων. Και ο πραγματικός πρωταγωνιστής δεν είναι ο εκπαιδευτικός, αλλά το φροντιστήριο. Η ελληνική οικογένεια πληρώνει κάθε χρόνο περίπου ένα δισεκατομμύριο ευρώ για την παραπαιδεία, προκειμένου να καλύψει τα κενά της δημόσιας εκπαίδευσης.

Το κράτος γνωρίζει άριστα την πραγματικότητα. Διαθέτει αποκεντρωμένες εκπαιδευτικές υπηρεσίες, διευθύνσεις, συμβούλους και κάθε λογής μηχανισμούς, που υποτίθεται ότι αξιολογούν την κατάσταση της εκπαίδευσης σ' όλη τη χώρα. Τίποτε όμως δεν αλλάζει. Οι γονείς πληρώνουν ακριβά την παραπαιδεία. Οι μαθητές πληρώνουν με άγχος, εξάντληση και χαμένα εφηβικά χρόνια.

Και οι αρμόδιοι παρακολουθούν το ίδιο έργο, βολεμένοι μέσα σ' ένα σύστημα αδράνειας, γραφειοκρατίας και διαρκούς μετάθεσης ευθυνών.

Το πιο αποκαρδιωτικό, όμως, είναι το αποτέλεσμα.

Κάθε χρόνο δεκάδες χιλιάδες μαθητές αποτυγχάνουν στην Ιστορία, στα Αρχαία Ελληνικά, στα Μαθηματικά και σε άλλα βασικά μαθήματα. Τα ίδια ποσοστά επαναλαμβάνονται επί δεκαετίες.

Αν αποτύχει ένας μαθητής, ίσως ευθύνεται ο ίδιος. Όταν αποτυγχάνει σταθερά η μισή χώρα, δεν απέτυχαν οι μαθητές.

Απέτυχε το εκπαιδευτικό σύστημα.

Κανείς όμως δεν αναλαμβάνει την ευθύνη. Αντί να αλλάζουμε τον τρόπο που διδάσκουμε, αλλάζουμε τον τρόπο που εξετάζουμε. Κάθε υπουργός θέλει να αφήσει το δικό του «εκπαιδευτικό αποτύπωμα», μετατρέποντας την Παιδεία σε εργαστήριο διαρκών πειραμάτων. Τα πειραματόζωα είναι πάντα τα ίδια: οι μαθητές. Και τον λογαριασμό τον πληρώνουν οι γονείς.

Την ίδια στιγμή, μοιράζονται αφειδώς οι τίτλοι της «αριστείας». Ένας στους τέσσερις μαθητές χαρακτηρίζεται άριστος, ενώ στις διεθνείς αξιολογήσεις οι ελληνικές επιδόσεις παραμένουν καθηλωμένες.

Πώς γίνεται να παράγουμε τόσους αριστούχους και τόσο λίγη αριστεία;

Η απάντηση είναι απλή και ενοχλητική. Μπερδέψαμε τον βαθμό με τη γνώση, το πτυχίο με τη μόρφωση και το χαρτί με την αξία.

Στις ανθρωπιστικές σπουδές η εικόνα είναι ακόμη πιο θλιβερή. Η χώρα του Θουκυδίδη, του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη βλέπει κάθε χρόνο τους μισούς περίπου υποψηφίους να μην κατακτούν ούτε τη βάση στην Ιστορία και στα Αρχαία Ελληνικά.

Δεν απέτυχαν τα παιδιά.

Αποτύχαμε εμείς.

Διδάσκουμε χωρίς να εμπνέουμε. Εξετάζουμε χωρίς να μορφώνουμε.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, το σχολείο εξακολουθεί να αγνοεί σχεδόν ολοκληρωτικά τον σύγχρονο κόσμο. Νέοι άνθρωποι αποφοιτούν χωρίς ουσιαστική γνώση για τις γεωπολιτικές ανακατατάξεις, την άνοδο της Κίνας, τη Μέση Ανατολή, την Ευρωπαϊκή Ένωση, την τεχνητή νοημοσύνη ή την κλιματική κρίση.

Ξέρουν να αναπαράγουν πληροφορίες. Δεν έχουν μάθει να κατανοούν την εποχή τους.

Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η σχολική πορεία έχει ουσιαστική βαρύτητα. Η αξιολόγηση είναι συνεχής, υπάρχουν περισσότερες ευκαιρίες και το σχολείο παραμένει ο βασικός χώρος μάθησης.

Στην Ελλάδα συμβαίνει το αντίθετο.Το σχολείο υποχωρεί και η παραπαιδεία κυριαρχεί.

Είναι ίσως η μοναδική χώρα όπου σχεδόν όλοι παραδέχονται ότι χωρίς φροντιστήριο δύσκολα επιβιώνεις στις Πανελλαδικές. Και αντί να αποτελεί εθνική ντροπή, το αντιμετωπίζουμε σαν φυσικό φαινόμενο.

Το πιο επικίνδυνο, όμως, δεν είναι η αποτυχία του συστήματος.

Είναι ότι μάθαμε να πιστεύουμε ότι η Παιδεία είναι οι εξετάσεις. Ότι η μόρφωση είναι το πτυχίο. Ότι η επιτυχία μετριέται αποκλειστικά από μια σχολή εισαγωγής.

Όχι.

Η Παιδεία δεν είναι ένας βαθμός. Δεν είναι ένας αριθμός μορίων. Δεν είναι μια βάση εισαγωγής. Δεν είναι ένα πτυχίο κορνιζαρισμένο στον τοίχο.

Παιδεία είναι να σκέφτεσαι, να αμφισβητείς, να δημιουργείς, να συνθέτεις, να κατανοείς τον κόσμο και να μπορείς να σταθείς ελεύθερος απέναντί του.

Όσο το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα συνεχίζει να παράγει εξεταζόμενους αντί για μορφωμένους πολίτες, κάθε Ιούνιο θα πανηγυρίζουμε για τις επιτυχίες και κάθε υπόλοιπο χρόνο θα αναρωτιόμαστε γιατί η κοινωνία μας βυθίζεται στην προχειρότητα, στον ανορθολογισμό, στις θεωρίες συνωμοσίας, στον λαϊκισμό και στη μετριότητα.

Γιατί η Παιδεία είναι η βάση μιας κοινωνίας. Και όταν τα θεμέλια είναι σαθρά, καμία κορυφή δεν μπορεί να σταθεί όρθια.

Το πρόβλημα, τελικά, δεν είναι οι Πανελλαδικές. Το πρόβλημα είναι ότι εξακολουθούμε να βαφτίζουμε Παιδεία ένα σύστημα που παράγει βαθμούς, πτυχία και ψευδαισθήσεις, αλλά ολοένα και λιγότερη γνώση, λιγότερη κρίση και λιγότερους πραγματικά ελεύθερους ανθρώπους.

Καρανάσιος Γεώργιος – gkaranasios24@gmail.com

Υ.Γ. Ενώ στην Ελλάδα εξακολουθούμε να συζητάμε για τις χρόνιες παθογένειες του εκπαιδευτικού μας συστήματος, ένας ακόμη πιο ανησυχητικός κίνδυνος απειλεί συνολικά τον ανεπτυγμένο κόσμο: η νέα γενιά διολισθαίνει σε έναν πρωτοφανή λειτουργικό αναλφαβητισμό. Τα στοιχεία του ΟΟΣΑ και πρόσφατη έρευνα του Economist είναι αποκαλυπτικά: χιλιάδες νέοι εισάγονται ακόμη και σε κορυφαία πανεπιστήμια χωρίς να διαθέτουν στοιχειώδεις δεξιότητες ανάγνωσης, γραφής και αριθμητικής. Καθηγητές προειδοποιούν ότι ακόμη και σε πανεπιστήμια όπως το Μπέρκλεϊ, το 20%-30% των πρωτοετών εμφανίζει σοβαρά γνωστικά κενά. Αν αυτά συμβαίνουν στις πλέον ανεπτυγμένες χώρες, ας αναλογιστούμε πού οδηγείται η ελληνική Παιδεία, όταν στις δικές μας χρόνιες παθογένειες προστίθεται και η διαρκής απαξίωση των ανθρωπιστικών σπουδών, δηλαδή του κατεξοχήν πεδίου που καλλιεργεί τη γλώσσα, την κριτική σκέψη και τη συνείδηση του πολίτη.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ «Μου έδωσαν ελπίδα, μου φώναζαν πήδα και με έπιασαν», η ηλικιωμένη περιγράφει πώς έπεσε από το φλεγόμενο σπίτι της Καλλιθέας πάνω στον κόσμο