Στο ίδιο έργο θεατές; (του Νίκου Κουτσιανά)

Άρθρο του Νίκου Κουτσιανά* στη "Ναυτεμπορική".

Η σημερινή οικονομική συγκυρία δίνει την εντύπωση μιας διαρκούς αλλαγής. Νέα εργαλεία, νέα αφηγήματα, νέες τεχνολογίες. Λέξεις κλειδιά που επαναλαμβάνονται σχεδόν τελετουργικά: πράσινη μετάβαση, ψηφιακός μετασχηματισμός, τεχνητή νοημοσύνη, ανάπτυξη, σταθερότητα, ανθεκτικότητα.
Κι όμως, κάτω από το ανανεωμένο σκηνικό, το σενάριο παραμένει γνώριμο.

Οι ίδιες δομές ισχύος, οι ίδιες ανισορροπίες, το ίδιο παραγωγικό έλλειμμα, απλώς διατυπωμένο με πιο σύγχρονη γλώσσα.

Ζούμε σε μια εποχή όπου η ανάπτυξη μετριέται με δείκτες, αλλά σπάνια με κοινωνικό αποτέλεσμα. Το ΑΕΠ αυξάνεται, όμως η ανασφάλεια παγιώνεται. Οι επενδύσεις προχωρούν, αλλά η προστιθέμενη αξία δεν διαχέεται. Η οικονομία επιταχύνει, ενώ η κοινωνία μένει πίσω, λαχανιασμένη.

Το δημόσιο και ιδιωτικό χρέος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το ύψος του, αλλά η φιλοσοφία του. Το χρέος εξακολουθεί να λειτουργεί ως μηχανισμός μεταφοράς βάρους στο μέλλον, χωρίς σαφή σύνδεση με παραγωγική ανασυγκρότηση. Αλλάζει διαχειριστές, όχι λογική. Αναχρηματοδοτείται, αλλά δεν μετασχηματίζεται σε εργαλείο μακροπρόθεσμης αξίας.

Αντίστοιχη είναι η εικόνα και στο παραγωγικό μοντέλο. Παρά τις διακηρύξεις περί καινοτομίας, μεγάλο μέρος της οικονομίας εξακολουθεί να βασίζεται σε χαμηλή προστιθέμενη αξία, εισαγόμενη τεχνογνωσία και αποσπασματικές επενδύσεις.

Η βιομηχανική πολιτική παραμένει αμυντική ενώ η αγροτική παραγωγή αντιμετωπίζεται ως διαχειριστικό πρόβλημα και όχι ως εθνικό κεφάλαιο. Η γνώση παράγεται, αλλά δεν ενσωματώνεται συστηματικά στην οικονομία.

Η εργασία χάνει το νόημά της

Στο κέντρο όλων αυτών βρίσκεται η εργασία, που χάνει το νόημά της πριν χάσει την αξία της.

Δεν πρόκειται μόνο για μισθούς ή ωράρια. Είναι ζήτημα προοπτικής. Οι νέοι εργαζόμενοι καλούνται να είναι ευέλικτοι χωρίς σταθερότητα, παραγωγικοί χωρίς συμμετοχή, καινοτόμοι χωρίς λόγο. Μαθαίνουν να προσαρμόζονται σε μια μόνιμη μεταβατικότητα, αντί να χτίζουν μέλλον.

Το πιο ανησυχητικό, όμως, δεν είναι η κρίση. Είναι η εξοικείωση με την κρίση.

Σήμερα όταν η επισφάλεια γίνεται κανονικότητα, όταν η χαμηλή προσδοκία βαφτίζεται ρεαλισμός, όταν το κράτος περιορίζεται στον ρόλο του διαχειριστή φθοράς, αντί να λειτουργεί ως φορέας συλλογικού οράματος, τότε δεν μιλάμε απλώς για οικονομική δυσλειτουργία. Μιλάμε για κρίση νοήματος.

Σε αυτό το περιβάλλον, η πολιτική συχνά καταφεύγει σε εύκολες αφηγήσεις. Υποσχέσεις χωρίς βάθος, μεταρρυθμίσεις χωρίς μέτρο, λόγος που φλερτάρει με τον λαϊκισμό και πρακτικές που αναπαράγουν υποκρισία, απληστία και αλαζονεία.

Το έργο παίζεται ερήμην της κοινωνίας, με αποφάσεις που λαμβάνονται χωρίς ουσιαστική συμμετοχή και χωρίς αίσθηση ορίων.

Δεν είναι τυχαίο που όλο και περισσότεροι πολίτες νιώθουν ότι φοβούνται πως «όλα αυτά θα γίνουν για μένα, χωρίς εμένα».

Κι όμως, η Ιστορία δείχνει ότι τα ίδια έργα δεν παίζονται επ’ άπειρον. Κάποια στιγμή, κάποιοι εγκαταλείπουν τον ρόλο του θεατή και ανεβαίνουν στη σκηνή. Όχι για να φωνάξουν, αλλά για να αλλάξουν το μέτρο.

Διότι καμία οικονομία δεν μπορεί να σταθεί χωρίς αξιακό πυρήνα. Και καμία μεταρρύθμιση δεν αποδίδει όταν αγνοεί τα όρια του συστήματος που υποτίθεται ότι υπηρετεί.

Η αρχαία ελληνική σκέψη προσφέρει εδώ μια επίκαιρη υπενθύμιση. Ο Ιπποκράτης δεν μίλησε μόνο για την υγεία του ανθρώπου, αλλά για τη βιωσιμότητα των συστημάτων. Ένα σύστημα, έλεγε, δεν σώζεται όταν γίνεται πιο ισχυρό, αλλά όταν μαθαίνει να μη στρέφεται εναντίον του εαυτού του.

Λείπει το μέτρο

Σήμερα διαθέτουμε εργαλεία, κεφάλαια, τεχνολογία και δεδομένα. Αυτό που λείπει δεν είναι η δυνατότητα. Είναι το μέτρο.

Ίσως δεν είμαστε στο ίδιο έργο θεατές. Ίσως βρισκόμαστε στο σημείο όπου είτε αλλάζει το έργο είτε αποχωρεί το κοινό.

Το φάρμακο δεν θα προκύψει από περισσότερη ένταση, περισσότερη ταχύτητα ή περισσότερους δείκτες. Θα προκύψει από την επιστροφή στο μέτρο, όχι ως νοσταλγία, αλλά ως σύγχρονη πολιτική και οικονομική σοφία.

Ίσως, τελικά, το ερώτημα δεν αφορά μια αφηρημένη οικονομία, αλλά έναν τόπο που έμαθε να ζει για χρόνια πάνω από τις αντοχές του και στη συνέχεια κάτω από τις δυνατότητές του.

Έναν τόπο με ανθρώπινο κεφάλαιο που ξενιτεύεται, με παραγωγικές δυνατότητες που υποαξιοποιούνται και με ένα κράτος που συχνά διαχειρίζεται το παρόν χωρίς να σχεδιάζει το μέλλον.

Εκεί όπου η κρίση έγινε κανονικότητα και η επιβίωση υποκατάστατο της προοπτικής, το ζητούμενο δεν είναι άλλη μία μεταρρύθμιση, αλλά μια αλλαγή μέτρου.

Γιατί τα συστήματα δεν καταρρέουν όταν πιέζονται, αλλά όταν ξεχνούν γιατί υπάρχουν. Και καμία οικονομική ανάκαμψη δεν είναι πραγματική, αν δεν αποκαθιστά πρώτα τη σχέση μιας κοινωνίας με τον χρόνο, την εργασία και τον εαυτό της.

Η πολιτική οικολογία μάς θυμίζει ότι τα συστήματα δεν ζουν από την υπέρβαση, αλλά από την ισορροπία, από το μέτρο που τα προστατεύει από την ίδια τους την ύβρη δηλαδή από την ψευδαίσθηση ότι μπορούν να επεκτείνονται επ’ άπειρον χωρίς κόστος.

Και ίσως η αληθινή πρόοδος να αρχίζει εκεί όπου η οικονομία παύει να καταναλώνει τον χρόνο, τον άνθρωπο και τη φύση, και μαθαίνει ξανά να τους σέβεται.

Νίκος Κουτσιανάς
Ιδρυτής SYMBEEOSIS, Ιδρυτής APIVITA

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Riviera Tower: Ξεκίνησε η αντίστροφη μέτρηση καθώς απομένουν μόλις 10 όροφοι πριν την ολοκλήρωση - ΒΙΝΤΕΟ