Το «σπήλαιο» του Πλάτωνα και ο Τραμπ (του Νίκου Κουτσιανά)

Άρθρο του Νίκου Κουτσιανά* στη "Ναυτεμπορική".

Σε μια εποχή διαρκών και αλληλοτροφοδοτούμενων κρίσεων, μια σιωπηλή αλλά κρίσιμη τάση εξαπλώνεται.

Οι πολίτες αποσυνδέονται, οχι από αδιαφορία, αλλά από εξάντληση. Πόλεμοι, γεωπολιτική αστάθεια, δολοφονίες αμάχων, περιβαλλοντική κατάρρευση, θεσμική δυσπιστία. Η ροή των ειδήσεων είναι αδιάκοπη και βαριά. Για πολλούς, η ψυχική κόπωση μετατρέπεται σε μηχανισμό άμυνας. «Δεν αντέχω άλλο», λένε, και αποσύρονται.

Το πρόβλημα είναι ότι, όταν οι πολίτες αποσύρονται από την πραγματικότητα, η παραπληροφόρηση δεν υποχωρεί, ενισχύεται. Δεν διαδίδεται μόνο επειδή είναι τεχνικά επιδέξια, αλλά επειδή είναι παρηγορητική.

Προσφέρει απλές εξηγήσεις, σαφείς εχθρούς και άμεση συναισθηματική ανακούφιση. Σε ένα ψηφιακό περιβάλλον που ανταμείβει την οργή και τη βεβαιότητα, τα ψευδή αφηγήματα συχνά υπερισχύουν της αλήθειας.

Η ανθεκτική αυταπάτη

Η αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα υπενθυμίζει ότι η μεγαλύτερη μάχη δεν δίνεται απέναντι σε έναν εξωτερικό εχθρό, αλλά απέναντι στην αυταπάτη. Οι δεσμώτες δεν είναι αφελείς,είναι εξοικειωμένοι με το σκοτάδι. Οι σκιές τους είναι γνώριμες και προβλέψιμες, άρα καθησυχαστικές. Το φως, αντίθετα, πονά, γιατί διαταράσσει μια ισορροπία που είχε γίνει συνήθεια.

Κάθε εποχή έχει το δικό της σπήλαιο. Σήμερα δεν είναι χτισμένο από πέτρα, αλλά από οθόνες, αλγορίθμους και έτοιμες αφηγήσεις. Οι σκιές δεν προβάλλονται σε τοίχους, αλλά σε ροές ειδήσεων και κοινωνικών δικτύων, σχεδιασμένες όχι για να μας ενημερώνουν, αλλά για να μας κρατούν διαρκώς συνδεδεμένους. Η έξοδος προς την αλήθεια δεν οδηγεί σε τελική λύτρωση, αλλά σε νέα σύγκρουση. Γιατί η αλήθεια δεν είναι κατάκτηση εφάπαξ· είναι διαρκής αγώνας.

Το αποτέλεσμα αυτής της συνθήκης δεν είναι μόνο η παραπληροφόρηση, αλλά ένας βαθύτερος κυνισμός: η πεποίθηση ότι «όλοι λένε ψέματα,όλοι το ίδιο είναι κλπ» και άρα δεν αξίζει καν να προσπαθήσεις να διακρίνεις.

Όταν η διάκριση εγκαταλείπεται, η αυταπάτη αποδεικνύεται πιο ανθεκτική από την αλήθεια.
Και αυτός ο αγώνας δεν έχει θριαμβευτικό τέλος. Έχει επιμονή,εχει επιστροφή στο σπήλαιο με ρίσκο,εχει ευθύνη. Ίσως αυτό να είναι το πιο δύσκολο και ταυτόχρονα το πιο επίκαιρο μάθημα του Πλάτωνα: ότι η αλήθεια δεν σώζει από μόνη της. Απαιτεί χαρακτήρα για να τη σηκώσεις και αντοχή για να αντέξεις το φως.

Καθεστώς μόνιμης ασάφειας

Η ίδια λογική της κόπωσης και της σύγχυσης αποτυπώνεται με ιδιαίτερη καθαρότητα στο μεγάλο πρόβλημα του ελληνικού αγροτικού κόσμου. Οι αγρότες δεν αντιμετωπίζουν μόνο οικονομικές δυσκολίες ή κλιματικούς κινδύνους. Βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε ένα καθεστώς μόνιμης ασάφειας. Αντικρουόμενες πληροφορίες, αποσπασματικά μέτρα, συνεχείς εξαγγελίες που συχνά αλλάζουν πριν καν εφαρμοστούν, συνθέτουν ένα τοπίο όπου η προβλεψιμότητα,θεμελιώδης προϋπόθεση κάθε παραγωγικής δραστηριότητας,απουσιάζει. Όταν οι κανόνες μεταβάλλονται ταχύτερα από τους κύκλους της καλλιέργειας, η ανασφάλεια παγιώνεται. Και όταν η ανασφάλεια γίνεται καθεστώς, η εξάντληση δεν οδηγεί σε δημιουργική διεκδίκηση, αλλά είτε σε εκρηκτική οργή είτε σε σιωπηρή παραίτηση. Σε αυτό το σημείο, η παραπλάνηση βρίσκει πρόσφορο έδαφος, γιατί προσφέρει αυτό που λείπει περισσότερο: μια απλή αφήγηση και έναν σαφή υπαίτιο.

Το ίδιο μοτίβο εξηγεί και το φαινόμενο Καρυστιανού, όπως καταγράφεται πλέον στις μετρήσεις κοινής γνώμης. Η μετατόπιση μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας προς «αντισυστημικές» ή έντονα απλουστευτικές αφηγήσεις δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη προσχώρηση σε ένα σαφές ή συνεκτικό πολιτικό σχέδιο. Αντίθετα, αποτελεί ένδειξη μιας βαθύτερης κοινωνικής κατάστασης: απώλειας εμπιστοσύνης στους θεσμούς και κόπωσης απέναντι στην πολυπλοκότητα της πραγματικότητας.

Τα ποσοστά αυτά λειτουργούν περισσότερο ως θερμόμετρο συναισθημάτων παρά ως πολιτική εντολή. Εκφράζουν την ανάγκη για βεβαιότητα σε ένα περιβάλλον όπου οι εξηγήσεις μοιάζουν αντιφατικές, οι ευθύνες διάχυτες και οι απαντήσεις ασαφείς. Όταν η επίσημη ενημέρωση εμφανίζεται αποσπασματική, αμυντική ή αδιαφανής, οι πολίτες δεν αναζητούν απαραίτητα περισσότερα δεδομένα,αναζητούν νόημα και αίσθηση ελέγχου. Και σε αυτές τις συνθήκες, οι απλές και απόλυτες αφηγήσεις ακόμη κι αν στερούνται ακρίβειας αποκτούν ισχύ μεγαλύτερη από τη σύνθετη αλήθεια.

«Δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο»

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος, μετά την εκλογική του νίκη, ορκίστηκε και ανέλαβε επισήμως τα καθήκοντα της προεδρίας πριν από έναν χρόνο, στις 20 Ιανουαρίου 2025. Όταν δηλώνει ότι «δεν χρειάζομαι το διεθνές δίκαιο» και ότι το μόνο όριο είναι η προσωπική του ηθική και κρίση, η τοποθέτηση αυτή δεν απευθύνεται στη νομική, ιστορική ή θεσμική πολυπλοκότητα των διεθνών κανόνων.

Απευθύνεται σε κοινωνίες κουρασμένες από συστήματα που μοιάζουν δυσκίνητα, αργά και αναποτελεσματικά. Η απορρύθμιση παρουσιάζεται ως απελευθέρωση, η κατεδάφιση θεσμών ως πράξη ειλικρίνειας και η ισχύς ως υποκατάστατο της ευθύνης. Πρόκειται για μια ρητορική που μετατρέπει την κόπωση σε πολιτικό κεφάλαιο και την απλοποίηση σε αρετή.

Όμως οι κανόνες του διεθνούς δικαίου, όπως και οι κανόνες της δημοκρατίας , δεν προέκυψαν από ιδεοληψία. Προέκυψαν από καταστροφές. Η κριτική τους είναι αναγκαία,η αντικατάστασή τους από συνθήματα είναι επικίνδυνη. Όταν η πολιτική μετατρέπεται σε παυσίπονο για την κοινωνική κόπωση αντί σε εργαλείο κατανόησης και προσανατολισμού, τότε η δημοκρατία μετατοπίζεται από το πεδίο της κρίσης στο πεδίο της αγανάκτησης.

Η απάντηση δεν είναι περισσότερος θόρυβος. Είναι περισσότερη διάκριση: κριτική σκέψη, σοβαρός δημόσιος λόγος και θεσμική ειλικρίνεια. Γιατί το αντίθετο της παραπληροφόρησης δεν είναι απλώς η πληροφορία. Είναι η σοφία και αυτή απαιτεί αντοχή.

* Ιδρυτής SYMBEEOSIS, Ιδρυτής APIVITA

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Ξεκίνησε η συνάντηση Μητσοτάκη με τους αγρότες: Δεν έχω την απαίτηση να συμφωνήσουμε σε όλα, αλλά να μπει τέλος σε μία περίοδο μεγάλης έντασης