Η Αθήνα αποκτά το πρώτο Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες στη Νοτιοανατολική Ευρώπη

Έναν νέο χώρο για την ανάπτυξη της διεθνούς ακαδημαϊκής συνεργασίας στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες αποκτά η Αθήνα με τη δημιουργία του Ελληνικού Ινστιτούτου Προηγμένων Σπουδών στις Ανθρωπιστικές και Κοινωνικές Επιστήμες, HESTIA (Hellenic Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences). Πρόκειται για το πρώτο εγχείρημα του είδους του στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, το οποίο φιλοδοξεί να ενισχύσει την έρευνα, να φέρει σε επαφή επιστήμονες από διαφορετικά γνωστικά πεδία και να αναπτύξει νέες συνεργασίες με διεθνή προσανατολισμό.

Η επίσημη έναρξη του Ινστιτούτου, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, σηματοδότησε την έναρξη μιας πρωτοβουλίας που συνδέει τέσσερις σημαντικούς ακαδημαϊκούς και ερευνητικούς φορείς της χώρας: το HESTIA ιδρύθηκε από τη Γαλλική Σχολή Αθηνών, το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Πάντειο Πανεπιστήμιο και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Κεντρικός στόχος είναι η δημιουργία ενός διεθνούς περιβάλλοντος, στο οποίο ερευνητές θα μπορούν να ανταλλάσσουν ιδέες, να αναπτύσσουν κοινά επιστημονικά εγχειρήματα και να προσεγγίζουν σύνθετα ζητήματα μέσα από τη συνεργασία διαφορετικών επιστημονικών κλάδων.

Η μετανάστευση, οι κοινωνικές ανισότητες, η πολιτική συμμετοχή, οι εθνικές ταυτότητες, οι πολιτισμικές μεταβολές, οι διεθνείς σχέσεις και οι επιπτώσεις της τεχνολογίας στις κοινωνίες απαιτούν συχνά τη συνδυαστική αξιοποίηση ιστορικών, κοινωνιολογικών, πολιτικών, φιλοσοφικών και άλλων επιστημονικών προσεγγίσεων.

Σε αυτό το πλαίσιο, το HESTIA φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως τόπος συνάντησης και δημιουργικής ανταλλαγής, δίνοντας έμφαση στην ερευνητική συνεργασία και όχι απλώς στη συνύπαρξη διαφορετικών επιστημονικών ειδικοτήτων.

Τα Βαλκάνια και η Ανατολική Μεσόγειος στον πυρήνα του ενδιαφέροντος

Η γεωγραφική εστίαση του Ινστιτούτου αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του εγχειρήματος. Τα Βαλκάνια και η Ανατολική Μεσόγειος συνιστούν ένα σύνθετο ιστορικό, κοινωνικό και πολιτικό πεδίο, στο οποίο συναντώνται διαφορετικές γλώσσες, θρησκείες, πολιτισμικές παραδόσεις και πολιτικές εμπειρίες. Παράλληλα, οι περιοχές αυτές έχουν βρεθεί διαχρονικά στο επίκεντρο μετακινήσεων πληθυσμών, συγκρούσεων, οικονομικών και κοινωνικών μετασχηματισμών, αλλά και διαδικασιών συνεργασίας και αλληλεπίδρασης.

Η μελέτη τους απαιτεί, επομένως, προσεγγίσεις που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα και τις παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στα επιστημονικά πεδία.

Για την Ελλάδα, η συγκεκριμένη κατεύθυνση συνδέεται και με τη δυνατότητα αξιοποίησης της θέσης της ως χώρας που βρίσκεται στο σημείο συνάντησης της Νοτιοανατολικής Ευρώπης με την Ανατολική Μεσόγειο. Η Αθήνα μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ερευνητές που μελετούν τις ιστορικές διαδρομές, τις κοινωνικές αλλαγές, τις πολιτικές εξελίξεις και τις πολιτισμικές αλληλεπιδράσεις στην ευρύτερη περιοχή.

Εκτός από την ενίσχυση της έρευνας για τα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο, βασικό ζητούμενο είναι και η ανάπτυξη μιας επιστημονικής συζήτησης, στην οποία οι κοινωνίες της περιοχής θα μελετώνται ως ενεργά υποκείμενα της ιστορίας τους και όχι αποκλειστικά μέσα από ερμηνευτικά σχήματα που διαμορφώνονται εκτός αυτής. Αυτή ακριβώς η διάσταση αναδείχθηκε στην κεντρική ομιλία της εναρκτήριας εκδήλωσης.

«How to Think About the Balkans»

Την κεντρική ομιλία πραγματοποίησε η καθηγήτρια Diana Mishkova, διευθύντρια του Centre for Advanced Study στη Σόφια, με τίτλο «How to Think About the Balkans: An Inside-Out View» («Πώς να σκεφτόμαστε τα Βαλκάνια: Μια ματιά από μέσα προς τα έξω»). Την ομιλία προλόγισε η πρύτανις του Παντείου Πανεπιστημίου, καθηγήτρια Χριστίνα Κουλούρη.

Η θεματική της ομιλίας συνδέεται με ένα διαχρονικό ερώτημα των βαλκανικών σπουδών: με ποιον τρόπο ορίζεται και ερμηνεύεται η περιοχή των Βαλκανίων και πόσο επηρεάζουν αυτές τις ερμηνείες οι οπτικές μέσα από τις οποίες προσεγγίζεται. Η ιστορία των Βαλκανίων έχει συχνά παρουσιαστεί μέσα από εξωτερικές ταξινομήσεις, γεωπολιτικά σχήματα και γενικεύσεις, που αντιμετωπίζουν την περιοχή ως ενιαίο και ομοιογενές σύνολο. Ωστόσο, οι κοινωνίες της χαρακτηρίζονται από διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες, πολιτισμικές διαδρομές και πολιτικές εξελίξεις. Η προσέγγιση «από μέσα προς τα έξω» παραπέμπει στην ανάγκη να εξετάζονται οι κοινωνίες της περιοχής με βάση τις δικές τους ιστορικές εμπειρίες, τις εσωτερικές τους διαφοροποιήσεις και τις σχέσεις που έχουν αναπτύξει μεταξύ τους, χωρίς να παραβλέπονται οι ευρύτερες ευρωπαϊκές και διεθνείς συνθήκες.

Η συζήτηση για τον τρόπο, με τον οποίο ορίζονται και μελετώνται τα Βαλκάνια έχει ιδιαίτερη σημασία για την ανάπτυξη των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, καθώς επηρεάζει όχι μόνο την ιστοριογραφία, αλλά και την πολιτική επιστήμη, την κοινωνιολογία και τις διεθνείς σχέσεις. Κατά συνέπεια, η επιλογή της συγκεκριμένης θεματικής για την έναρξη του HESTIA ανέδειξε τη σημασία της κριτικής προσέγγισης των καθιερωμένων ερμηνευτικών σχημάτων και της ενίσχυσης της επιστημονικής συζήτησης γύρω από την περιοχή.

Η διεπιστημονική προσέγγιση στην έρευνα

Μετά την κεντρική ομιλία ακολούθησε στρογγυλή τράπεζα με αντικείμενο τις νέες κατευθύνσεις στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες στα Βαλκάνια και την Ανατολική Μεσόγειο.

Στη συζήτηση συμμετείχαν ο καθηγητής Άγγελος Χανιώτης από το Institute for Advanced Study του Princeton, η Ιωάννα Ράπτη, Directrice d’études στην École pratique des hautes études, και η καθηγήτρια Βασιλική Γεωργιάδου του Παντείου Πανεπιστημίου, διευθύντρια του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ). Τον συντονισμό είχε ο Άγγελος Νταλαχάνης, διευθυντής Νεότερων και Σύγχρονων Σπουδών της Γαλλικής Σχολής Αθηνών.
Η σύνθεση του πάνελ έφερε σε διάλογο διαφορετικές επιστημονικές εμπειρίες και ερευνητικές παραδόσεις, αναδεικνύοντας τον διεθνή χαρακτήρα που επιδιώκει να αποκτήσει το νέο Ινστιτούτο. Στο επίκεντρο βρέθηκαν η διεπιστημονικότητα, η ελευθερία της έρευνας και η ιδιαίτερη λειτουργία των Ινστιτούτων Προηγμένων Σπουδών.

Όπως σημειώνεται, η διεπιστημονικότητα προϋποθέτει τη δυνατότητα ουσιαστικού διαλόγου ανάμεσα σε διαφορετικές μεθόδους, θεωρητικά εργαλεία και τρόπους ερμηνείας, ώστε να προκύπτουν νέα ερωτήματα και ερευνητικά συμπεράσματα. Αντίστοιχα, η ελευθερία της έρευνας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης. Η δυνατότητα διερεύνησης ερωτημάτων χωρίς προκαθορισμένα συμπεράσματα και η κριτική εξέταση καθιερωμένων αντιλήψεων αποτελούν ουσιώδη στοιχεία μιας ανεξάρτητης ερευνητικής διαδικασίας.

Η πρωτοβουλία αποκτά ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα, καθώς επιχειρεί να συνδέσει την ερευνητική δραστηριότητα των ελληνικών πανεπιστημίων και ερευνητικών ιδρυμάτων με ένα ευρύτερο διεθνές δίκτυο επιστημόνων, αξιοποιώντας παράλληλα τη γεωγραφική και ιστορική θέση της χώρας στο σταυροδρόμι της Ευρώπης, των Βαλκανίων και της Μεσογείου.

Τέσσερις φορείς, ένα κοινό εγχείρημα

Η δημιουργία του HESTIA βασίζεται στη συνεργασία τεσσάρων ιδρυμάτων με διαφορετική επιστημονική φυσιογνωμία και συμπληρωματική εμπειρία στην έρευνα.

Ειδικότερα,

Η Γαλλική Σχολή Αθηνών, η οποία ιδρύθηκε το 1846, αποτελεί ένα από τα παλαιότερα ξένα ερευνητικά ιδρύματα που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα. Διαθέτει μακρά παράδοση στην έρευνα για την Ελλάδα και το ευρύτερο βαλκανικό και μεσογειακό περιβάλλον, καθώς και διεθνές δίκτυο συνεργασιών στις ανθρωπιστικές επιστήμες.

Το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το αρχαιότερο πανεπιστημιακό ίδρυμα της χώρας, συνεισφέρει το ευρύ φάσμα των επιστημονικών του πεδίων και τη διεθνή ακαδημαϊκή του παρουσία.

Το Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, με την εξειδίκευσή του στις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες, αποτελεί έναν από τους βασικούς πανεπιστημιακούς φορείς για τη μελέτη των κοινωνικών μετασχηματισμών, των πολιτικών συστημάτων και των σύγχρονων κοινωνικών φαινομένων.

Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, με τη δραστηριότητά του στην επιστημονική έρευνα, συμπληρώνει τη συνεργασία, συνδέοντας την πρωτοβουλία με την ευρύτερη ερευνητική υποδομή της χώρας.

Η συνεργασία των τεσσάρων ιδρυμάτων είχε δρομολογηθεί ήδη από τον Νοέμβριο του 2025, όταν υπεγράφη Μνημόνιο Κατανόησης για τη δημιουργία του Ινστιτούτου. Στόχος ήταν η συγκρότηση ενός στρατηγικού κόμβου για την ανάπτυξη ερευνητικών δραστηριοτήτων υψηλού επιπέδου, με έμφαση στη διεπιστημονική προσέγγιση και τη διεθνή συνεργασία. Τώρα, η εναρκτήρια εκδήλωση αποτέλεσε το επόμενο ουσιαστικό βήμα προς την υλοποίηση αυτού του σχεδιασμού.

Γιατί ένα Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών;

Τα Ινστιτούτα Προηγμένων Σπουδών αποτελούν έναν ιδιαίτερο θεσμό στον διεθνή ακαδημαϊκό χώρο. Σε αντίθεση με τις συμβατικές πανεπιστημιακές δομές, οι οποίες οργανώνονται κυρίως γύρω από προγράμματα σπουδών, τμήματα και συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα, τα Ινστιτούτα αυτού του τύπου δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην έρευνα, στην επιστημονική ανταλλαγή και στη δημιουργία συνθηκών για την ανάπτυξη νέων ιδεών. Βασική τους επιδίωξη είναι να προσφέρουν στους ερευνητές τη δυνατότητα να απομακρυνθούν προσωρινά από τις καθημερινές διδακτικές και διοικητικές υποχρεώσεις τους και να αφιερώσουν χρόνο στην επεξεργασία σύνθετων επιστημονικών ερωτημάτων.

Η συγκέντρωση επιστημόνων διαφορετικών ειδικοτήτων σε ένα κοινό περιβάλλον μπορεί να διευκολύνει τη διαμόρφωση νέων ερευνητικών προσεγγίσεων, οι οποίες δεν θα ήταν εξίσου εύκολο να αναπτυχθούν μέσα στα όρια ενός μεμονωμένου πανεπιστημιακού τμήματος. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, καθώς πολλά από τα ζητήματα που καλούνται να διερευνήσουν δεν περιορίζονται σε ένα γνωστικό αντικείμενο.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Ευρωπαϊκό «πράσινο φως» αποκλειστικά για την Ελλάδα στη ρήτρα διαφυγής για την ενέργεια, ανοίγει ο δρόμος για επενδύσεις 1 δισ. ευρώ