Η πρώτη Αμυντική Πύλη πριν την αρχαία κοιλάδα Κηφισού και τον Δωρικό Διάδρομο (του Γιώργου Καρανάσιου)

- Ένα ιστορικό οχυρό αιώνων, ένα ξεχασμένο μνημείο που περιμένει την ανάδειξή του.

Το Υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε την προώθηση των εργασιών στερέωσης και αποκατάστασης του αρχαίου Τείχους των Φωκέων στις Θερμοπύλες, ενός μνημείου με ιδιαίτερη ιστορική και στρατηγική σημασία, το οποίο για δεκαετίες παρέμενε στη σκιά της εγκατάλειψης και της φθοράς του χρόνου.

Η εξέλιξη αυτή αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία όχι μόνο για τη διάσωση του ίδιου του μνημείου, αλλά και για την ευρύτερη ανάδειξη της ιστορικής γεωγραφίας της Στερεάς Ελλάδας.

- Ένα οχυρό στην πύλη της κεντρικής Ελλάδας

Το Τείχος των Φωκέων, το οποίο ο Ηρόδοτος αναφέρει ως «φωκικόν τείχος», οικοδομήθηκε τον 6ο αιώνα π.Χ., με βασικό σκοπό την αναχαίτιση των θεσσαλικών επιδρομών, στο πλαίσιο των συγκρούσεων που συνδέονταν με τους Ιερούς Πολέμους.

Η θέση του δεν ήταν τυχαία. Αποτελούσε μια οργανωμένη αμυντική γραμμή στην είσοδο του ευρύτερου γεωγραφικού χώρου της αρχαίας Φωκίδας και, κατ' επέκταση, των περιοχών που συνδέονταν και με την αρχαία Δωρίδα.

Από τα στενά των Θερμοπυλών πέρασαν, σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους, όλα τα ελληνικά φύλα και στρατεύματα, αλλά και πολυάριθμες επιδρομικές δυνάμεις ευρωπαϊκής και ασιατικής προέλευσης. Θεσσαλοί, Πέρσες, Γαλάτες, Ρωμαίοι, Σλάβοι, Γότθοι, Κοστοβώκοι, Σταυροφόροι, Λατίνοι ιερείς, Οθωμανοί, Γερμανοί και άλλοι εισβολείς επιχείρησαν να αξιοποιήσουν αυτό το φυσικό πέρασμα.

Οι επίδοξοι εισβολείς, αφού διέσχιζαν ή επιχειρούσαν να διασπάσουν τη φυσική αμυντική γραμμή των «θερμών πυλών», μπορούσαν να κινηθούν προς τον κεντρικό και τον νότιο ελληνικό χώρο, ακολουθώντας ένα από τα σημαντικότερα φυσικά περάσματα που συνέδεαν τη βόρεια με την υπόλοιπη Ελλάδα.

Το 480 π.Χ., κατά την περσική εισβολή, το παλαιότερο τείχος επισκευάστηκε και αξιοποιήθηκε στο πλαίσιο της ελληνικής αμυντικής διάταξης υπό τον Λεωνίδα και τις ελληνικές δυνάμεις.

Πίσω από την οχυρωματική γραμμή είχε εγκατασταθεί το στρατόπεδο των Σπαρτιατών, ενώ στην περιοχή του Κολωνού γράφτηκε η τελευταία πράξη της μάχης των Θερμοπυλών.

- Από τις Θερμοπύλες στην αρχαία Φωκίδα Δωρίδα και Κορινθιακό

Η πραγματική, όμως, στρατηγική διάσταση του Τείχους γίνεται ακόμη περισσότερο κατανοητή όταν το εντάξουμε στον ευρύτερο γεωγραφικό σχεδιασμό της αρχαιότητας.

Στην πρόσφατη εργασία μου «Ο Δωρικός Διάδρομος και τα Ιστορικά Στενά Γραβιάς – Άμπλιανης» αναδεικνύεται ερευνητικά ένα ευρύτερο δίκτυο φυσικών διαβάσεων και ιστορικών περασμάτων, το οποίο ξεκινούσε από τις βόρειες προσβάσεις της Στερεάς Ελλάδας και οδηγούσε προς την κοιλάδα του Κηφισού και την αρχαία Δωρίδα.

Από εκεί, μέσα από διαδοχικές ορεινές διαβάσεις και στρατηγικά περάσματα, αναπτύσσονταν οι διαδρομές προς τις ανατολικές και νότιες κατευθύνσεις, μέχρι τις προσβάσεις του Κορινθιακού κόλπου.

Το Τείχος των Φωκέων αποτελούσε την πρώτη αμυντική πύλη αυτού του ευρύτερου στρατηγικού χώρου.

Εάν ένας εχθρικός στρατός κατόρθωνε να διασπάσει τη γραμμή των Θερμοπυλών, μπροστά του ανοίγονταν οι δρόμοι προς την ενδοχώρα, τις κοιλάδες, τα στενά και τις ορεινές διαβάσεις της αρχαίας Φωκίδας, κατά μήκος της κοιλάδας του Κηφισού, αλλά και προς την αρχαία Δωρίδα, στην οποία οδηγούσαν οι διαβάσεις του Καλλιδρόμου και της Οίτης (ήταν ενοποιημένο βουνό - όπως και ο Παρνασσός με Γκιώνα).

Οι συγκρούσεις με τους Θεσσαλούς, οι Ιεροί Πόλεμοι, οι αντιπαραθέσεις γειτονικών φύλων για τον έλεγχο των στενών –Δωριέων, Οιταίων, Μαλλιέων και Τραχινίων–, η ίδρυση της αρχαίας Ηράκλειας από τους Σπαρτιάτες, με στρατηγικό στόχο τον έλεγχο της περιοχής, η περσική εισβολή και οι καταστροφές που προκάλεσε, ο Πελοποννησιακός Πόλεμος, η κάθοδος των Γαλατών το 279 π.Χ. προς τους Δελφούς, καθώς και οι μεταγενέστερες βόρειες επιδρομές, καταδεικνύουν τη διαχρονική σημασία αυτών των περασμάτων.

Στην ίδια ιστορική ακολουθία εντάσσονται και οι πολεμικές αναμετρήσεις της μακεδονικής και της ρωμαϊκής περιόδου, καθώς και οι βυζαντινές οχυρωματικές παρεμβάσεις.

Οι επισκευές παλαιότερων τειχών και η κατασκευή νέων οχυρώσεων, όπως μας πληροφορεί και ο Προκόπιος, αποδεικνύουν ότι ο έλεγχος αυτών των φυσικών διαβάσεων παρέμεινε διαχρονικά ένα από τα σημαντικότερα στρατιωτικά ζητούμενα.

Η οχυρωματική ιστορία της περιοχής, επομένως, δεν περιορίζεται στην αρχαϊκή και την κλασική εποχή. Συνεχίστηκε στους επόμενους αιώνες, με αιτωλικές, ρωμαϊκές και βυζαντινές παρεμβάσεις και διαδοχικές οχυρωματικές διαμορφώσεις, που αποτυπώνουν τη συνεχή στρατηγική αξία του χώρου.

- Μια ιστορική παρακαταθήκη που απαιτεί συνολική ανάδειξη

Η συστηματική αρχαιολογική έρευνα στις Θερμοπύλες ξεκίνησε το 1939 από τον Σπυρίδωνα Μαρινάτο.

Τα ευρήματα στον λόφο του Κολωνού, μεταξύ των οποίων αιχμές δοράτων και βελών του 5ου αιώνα π.Χ., συνέβαλαν καθοριστικά στην αρχαιολογική τεκμηρίωση του ιστορικού πεδίου της μάχης.

Το ίδιο το τείχος, μήκους περίπου 100 μέτρων, με τον δυτικό πύργο και τις διαδοχικές φάσεις χρήσης του, αποτελεί πολύτιμο αρχαιολογικό τεκμήριο.
Η στερέωση και η αποκατάστασή του είναι αναγκαίες, αλλά δεν αρκούν από μόνες τους.

Χρειάζεται να αναδειχθεί σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα ιστορικά και γεωγραφικά σημεία που συνδέονται με την αμυντική του λειτουργία και τον έλεγχο των περασμάτων.

Γιατί ο τελικός σκοπός των διερχόμενων στρατευμάτων ήταν να διασχίσουν αυτές τις φυσικές πύλες και να προωθηθούν προς την ενδοχώρα.

Στην επιδρομική τους πορεία, αφού περνούσαν τον Καλλίδρομο ή την Οίτη, συναντούσαν τον ευρύτερο χώρο του Δωρικού Διαδρόμου με τη Δωρική Τετράπολη και πρώτη πόλη το αρχαίο Κυτίνιο (ή Κυτίνιον).

Τα περάσματα αυτά οδηγούσαν προς την αρχαία κοιλάδα του Κηφισού, όπου βρίσκονταν οι αρχαίες πόλεις της Δωρίδας και της Φωκίδας, όπως τονίστηκε, αλλά και προς τις αφετηρίες νέων στρατηγικών διαδρομών: προς τον Παρνασσό, το ιερό των Δελφών, η χαράδρα Γραβιάς και τα ιστορικά στενά της Άμπλιανης.

Πρόκειται για ένα σύνθετο γεωγραφικό και ιστορικό σύστημα διαβάσεων, το οποίο συνέδεε τη βόρεια με τη νότια Ελλάδα και καθόριζε, σε μεγάλο βαθμό, τις στρατιωτικές κινήσεις, τις επικοινωνίες και τον έλεγχο της ευρύτερης περιοχής.

Η ανάδειξη του Τείχους των Φωκέων θα αποκτήσει, επομένως, πολύ μεγαλύτερη αξία εάν ενταχθεί σ' έναν συνολικό σχεδιασμό ιστορικής και αρχαιολογικής προβολής.

Έναν σχεδιασμό που δεν θα περιορίζεται στην αποκατάσταση ενός μεμονωμένου μνημείου, αλλά θα αναδεικνύει τη σύνδεσή του με το ευρύτερο δίκτυο οχυρώσεων, φυσικών περασμάτων και ιστορικών διαδρομών.

Η ιστορία των Θερμοπυλών δεν τελειώνει στον Κολωνό.

Συνεχίζεται μέσα από τις κοιλάδες, τα στενά, τα οχυρά, τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που περιμένουν την αρχαιολογική έρευνα και τους δρόμους της αρχαίας Φωκίδας και της Δωρίδας.

Το Τείχος των Φωκέων αποτελεί έναν από τους σημαντικούς κρίκους αυτής της ιστορικής αλυσίδας.

Δεν πρέπει απλώς να διασωθεί. Πρέπει να αναδειχθεί στη θέση που πραγματικά του ανήκει: ως η πρώτη αμυντική πύλη ενός από τους σημαντικότερους ιστορικούς και στρατηγικούς διαδρόμους της αρχαίας Ελλάδας και η αρχαία αφετηρία σύνδεσης Μαλιακού και Κορινθιακού, όπου στα ιστορικά τους χνάρια πάτησαν και οι νεότερες αφετηρίες.

Καρανάσιος Γεώργιος – gkaranasios24@gmail.com

...........................

* Τιτλος βιβλίου: Ο Δωρικός Διάδρομος και τα Ιστορικά Στενά Γραβιάς – Άμπλιανης, Γεώργιος Καρανάσιος, 2025, Εκδ. Α.&Μ. Σταμούλη.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Ξαναχτύπησε ο «μαϊμού» Αστυνομικός στη Λαμία - Πρόλαβε τη μητέρα του την ώρα που πήγαινε τα χρυσαφικά στους απατεώνες