Η άλλη πλευρά του Τσερνόμπιλ: Η εμπειρία των τοπικών κοινωνιών (επιπτώσεις, ερωτήματα και μνήμη)! (του Γιώργου Καρανάσιου)

Σαράντα χρόνια μετά την Καταστροφή του Τσερνόμπιλ, το ερώτημα δεν είναι μόνο τι συνέβη τότε, αλλά τι άφησε πίσω του.

Η καταστροφή της 26ης Απριλίου 1986 δεν περιορίστηκε στα σύνορα της τότε Σοβιετικής Ένωσης. Το ραδιενεργό νέφος ταξίδεψε σε ολόκληρη την Ευρώπη και έφτασε και στην Ελλάδα, αθόρυβα και αόρατα, μεταφερόμενο από τον άνεμο και τη βροχή.

Στις αρχές Μαΐου του 1986, η χώρα βρέθηκε κάτω από αυτό το νέφος. Δεν υπήρχε ορατό σημάδι. Όμως, με τις βροχοπτώσεις, ραδιενεργά στοιχεία όπως: καίσιο, ιώδιο, τελλούριο έπεσαν στο έδαφος. Στο χώμα, στα χωράφια και στις ορεινές βοσκές, καταγράφηκε η πραγματική επιβάρυνση.

Μετρήσεις που έγιναν αργότερα έδειξαν ότι η ραδιενέργεια δεν κατανεμήθηκε ομοιόμορφα. Δημιουργήθηκαν «ζώνες» επιβάρυνσης. Περιοχές της Θεσσαλίας, της Δυτικής Μακεδονίας και της Ημαθίας δέχθηκαν υψηλότερα φορτία, κυρίως λόγω των τοπικών βροχοπτώσεων. Συνολικά, περίπου 1.200 τετραγωνικά χιλιόμετρα επηρεάστηκαν.

Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει ανθρώπινο: ενημερώθηκε επαρκώς ο πληθυσμός;

Στην αρχή επικράτησε καθησυχασμός. Ακολούθησαν μετρήσεις, αμφιβολίες και τελικά μια θολή εικόνα. Η επίσημη θέση ήταν ότι τα επίπεδα δεν ήταν επικίνδυνα σε βαθμό άμεσων επιπτώσεων. Όμως η ραδιενέργεια δεν δρα άμεσα και θεαματικά. Λειτουργεί σωρευτικά, σε βάθος χρόνου.

Οι ίδιοι οι επιστήμονες αναγνωρίζουν ότι μικρές δόσεις μπορεί να μην προκαλούν άμεσες συνέπειες, αλλά αφήνουν ίχνος. Οι επιπτώσεις εμφανίζονται χρόνια μετά, συχνά με τη μορφή στατιστικών αυξήσεων ασθενειών.

Σ' αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η εμπειρία τοπικών κοινωνιών.

Στη Φωκίδα και ιδιαίτερα στη Γκιώνα, όπου κάποιοι άνθρωποι ζούσαν και εργάζονταν καθημερινά στο φυσικό περιβάλλον, η έκθεση ήταν συνεχής. Κτηνοτρόφοι την περίοδο του καλοκαιριού με τα κοπάδια τους στα φιλόξενα ψηλωματα της Γκιώνας.

Τα επόμενα χρόνια καταγράφηκαν αυξημένα περιστατικά καρκίνου σ' αυτούς. Η επιστήμη δυσκολεύεται να αποδείξει άμεση αιτιώδη σχέση, καθώς τέτοιες επιπτώσεις είναι πολυπαραγοντικές. Όμως, όταν σ' έναν συγκεκριμένο πληθυσμό εμφανίζεται αυξημένη νοσηρότητα σε σύντομο χρονικό διάστημα, τα ερωτήματα είναι αναπόφευκτα.

Το πιο κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, δεν ήταν μόνο η ραδιενέργεια. Ήταν η έλλειψη ενημέρωσης.

Δεν υπήρξαν σαφείς οδηγίες προς τον πληθυσμό. Δεν υπήρξε στοχευμένη προστασία για τις ευάλωτες ομάδες, όπως οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι. Δεν οργανώθηκε συστηματική, μακροχρόνια επιδημιολογική παρακολούθηση σε περιοχές όπου έβρεξε και ήταν περισσότερο επιβαρυμένες.

Αντίθετα, κυριάρχησαν η σύγχυση, όχι σοβαρές επιστημονικές μετρήσεις, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και ο καθησυχασμός.

Και όμως, τα ίχνη παρέμειναν. Το καίσιο -137, με χρόνο ημιζωής πάνω από 30 ετών, ανιχνεύεται ακόμη και σήμερα σε εδάφη και ορεινές περιοχές. Όχι σε επικίνδυνα επίπεδα, σύμφωνα με τις μετρήσεις, αλλά ως διαρκής υπενθύμιση ότι το γεγονός δεν ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν.

Η αλήθεια δεν βρίσκεται ούτε στην καταστροφολογία, ούτε στον πλήρη καθησυχασμό.

Η Ελλάδα δέχτηκε ραδιενεργό φορτίο, όπως και μετέπειτα με τον βομβαρδισμό της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Ορισμένες περιοχές περισσότερο. Και ορισμένοι άνθρωποι περισσότερο.

Και αν κάτι μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα, είναι ότι η άγνοια και η ελλιπής ενημέρωση υπήρξαν καθοριστικοί παράγοντες. Γιατί, αν υπήρχε έγκαιρη και ουσιαστική ενημέρωση, ίσως ορισμένες ανθρώπινες απώλειες να είχαν αποφευχθεί.

Για κάποιους, όλα αυτά παραμένουν στατιστικά δεδομένα.

Για άλλους, είναι άσχημες προσωπικές, οικογενειακές και τοπικές εμπειρίες.

Καρανάσιος Γεώργιος – gkaranasios24@gmail.com

Υ.Γ1. Η πραγματικότητα δεν είναι μονοδιάστατη και δεν μπορεί να απομονωθεί σ' ένα μόνο αίτιο. Ναι, η Καταστροφή του Τσερνόμπιλ έφερε ραδιενεργό φορτίο και δημιούργησε ερωτήματα και ανησυχίες. Όμως η εικόνα της Γκιώνας και της ευρύτερης περιοχής επιβαρύνθηκε και από άλλες, διαχρονικές και πολύ συγκεκριμένες ανθρώπινες παρεμβάσεις.

Για δεκαετίες, πραγματοποιήθηκαν επιφανειακές, συχνά άναρχες εξορύξεις μεταλλεύματος, χωρίς την άμεση αποκατάσταση του τοπίου μετά την εκμετάλλευση. Παράλληλα, οι εργαζόμενοι στα υπόγεια μεταλλεία δούλευαν σε ανθυγιεινές συνθήκες, εκτεθειμένοι καθημερινά σε σκόνη και επικίνδυνα υλικά.

Το πιο σοβαρό όμως ήταν άλλο: σε πολλές περιπτώσεις, οι χώροι εξόρυξης μετατράπηκαν σε ανεξέλεγκτους χώρους απόρριψης αποβλήτων. Εκατομμύρια τόνοι σκουπιδιών, κάθε είδους, εναποτέθηκαν εκεί, με αποτέλεσμα τη σταδιακή μόλυνση του υδροφόρου ορίζοντα. Οι συνέπειες αυτής της πρακτικής δεν είναι στιγμιαίες, είναι μακροχρόνιες και δύσκολα αναστρέψιμες.

Δεν έλειψαν, ούτε ακραία φαινόμενα, όπως περιστατικά αυτανάφλεξης, που προκάλεσαν πυρκαγιές και κατέστρεψαν μεγάλες εκτάσεις του βουνού. Ακόμη και σήμερα, δεκαετίες μετά, υπάρχουν περιοχές της Γκιώνας που δεν έχουν επανέλθει περιβαλλοντικά.

Επομένως, όταν συζητάμε για επιπτώσεις στην υγεία και στο περιβάλλον, δεν μπορούμε να αγνοούμε το σύνολο των παραγόντων. Η ραδιενέργεια μπορεί να ήταν ένας από αυτούς. Αλλά η χρόνια ανθρώπινη επιβάρυνση του τόπου ήταν και παραμένει εξίσου κρίσιμη ίσως και πιο απτή, γιατί άφησε πίσω της ορατές πληγές που ακόμη δεν έχουν κλείσει.

Υ.Γ.2 Το νέφος έφτασε στην Ελλάδα λίγες ημέρες μετά την έκρηξη, με τη βόρεια Ελλάδα, τη Θεσσαλία και τμήματα της Στερεάς να δέχονται μεγαλύτερη επιβάρυνση. Η πιο τραγική συνέπεια, ωστόσο, ήταν ο πανικός: εκτιμάται ότι 2.500–3.000 εγκυμοσύνες διακόπηκαν χωρίς ιατρική αναγκαιότητα.

Υ.Γ.3. Η αύξηση παθήσεων του θυρεοειδούς δεν μπορεί να αγνοηθεί. Παράλληλα, μεταγενέστερα γεγονότα, όπως η χρήση απεμπλουτισμένου ουρανίου στα Βαλκάνια, επιβάρυναν περαιτέρω την περιοχή. Οι επιπτώσεις τέτοιων γεγονότων δεν είναι άμεσες· καταγράφονται αργά, στο χρόνο.

Υ.Γ.4. Οι κτηνοτρόφοι της Γκιώνας, εκτεθειμένοι καθημερινά στο περιβάλλον, χρησιμοποιούσαν νερό από δεξαμενές βρόχινου και χιονιού. Μέσα σε λίγα χρόνια, πολλοί από αυτούς χάθηκαν από καρκίνο.
Τυχαίο;

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ ΠαρΕΛ.Α.Σ.η ιδεών σε ανακυκλωμένη συσκευασία! (του Κώστα Θερμογιάννη)