Πώς Χτίζεται η Σιωπή: Το νέο Επικοινωνιακό Εργοστάσιο Εξουσίας! (του Γιώργου Καρανάσιου)

Ας το πούμε όσο πιο απλά γίνεται. Η σύγχρονη πολιτική εξουσία δεν χρειάζεται να ελέγχει κάθε λέξη που ακούγεται. Της αρκεί να επηρεάζει το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο πολίτης σχηματίζει την άποψή του. Εδώ ακριβώς βρίσκεται η δύναμη της πολιτικής επικοινωνίας.

Το επικοινωνιακό μοντέλο της Νέας Εξουσίας Α.Ε. δεν είναι μια παρέα ανθρώπων που σκέφτεται κάθε πρωί «τι θα πούμε σήμερα;».

Είναι ένας ολόκληρος μηχανισμός: επικοινωνιολόγοι, δημοσκόποι, σύμβουλοι, αναλυτές δεδομένων, άνθρωποι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, πολιτικοί εκπρόσωποι και μηχανισμοί παραγωγής περιεχομένου.

Ο καθένας κάνει τη δουλειά του και όλοι μαζί υπηρετούν έναν στόχο: να ελέγχεται όχι μόνο το μήνυμα, αλλά και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ο πολίτης θα το ακούσει.

Και εδώ αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον.

Ο επαγγελματίας επικοινωνιολόγος δεν χρειάζεται να πείσει τον πολίτη ότι το μαύρο είναι άσπρο. Αυτό είναι δύσκολο. Του αρκεί να τον κάνει να αισθανθεί ότι το μαύρο είναι… «περίπλοκο».

Να δημιουργήσει αμφιβολία, κόπωση και σύγχυση. Να τον οδηγήσει τελικά στο «δεν ξέρω τι γίνεται», «όλοι τα ίδια κάνουν», «άσε, ποιος θα βγάλει άκρη;».

Η αδιαφορία είναι πολλές φορές πιο χρήσιμη στην εξουσία από την πειθώ.

Σκεφτείτε τον άνθρωπο που σηκώνεται στις έξι το πρωί, δουλεύει οκτώ ή δέκα ώρες, ίσως κάνει και δεύτερη δουλειά, επιστρέφει σπίτι, έχει παιδιά, λογαριασμούς, υποχρεώσεις και άγχος. Ανοίγει την τηλεόραση στις εννέα το βράδυ. Δεν έχει ούτε τον χρόνο ούτε την ψυχική ενέργεια να διασταυρώσει δέκα ειδήσεις, να διαβάσει μια δικαστική απόφαση, να ψάξει έναν κρατικό προϋπολογισμό ή να συγκρίνει διαφορετικές πηγές.

Δεν είναι βλάκας. Είναι κουρασμένος.

Και ο κουρασμένος άνθρωπος είναι ο ιδανικός αποδέκτης ενός καλοσχεδιασμένου επικοινωνιακού μηνύματος.

Του δίνεις μια εύκολη εξήγηση. Μια σύντομη φράση. Έναν υπεύθυνο. Έναν «κακό». Ένα σύνθημα. Μια εικόνα υπουργού πάνω από έναν χάρτη. Μια ανακοίνωση για «μέτρα στήριξης». Μια δημοσκόπηση που λέει ότι «η κυβέρνηση προηγείται». Και τελείωσε.

Αυτό είναι ένα από τα πιο ύπουλα σημεία της σύγχρονης επικοινωνίας: δεν χρειάζεται να ελέγξεις τι πιστεύει ο πολίτης. Αρκεί να επηρεάσεις τι θεωρεί σημαντικό.

Πρώτος κανόνας, λοιπόν, η επανάληψη.

Η ίδια λέξη το πρωί στην τηλεόραση, η ίδια το μεσημέρι στο διαδίκτυο, η ίδια το απόγευμα από τον κυβερνητικό εκπρόσωπο, η ίδια το βράδυ σε πολιτικό σχολιαστή.
«Σταθερότητα». «Μεταρρυθμίσεις». «Ανάπτυξη». «Ψηφιακό κράτος». «Εισαγόμενο πρόβλημα». «Ακραία καιρικά φαινόμενα». «Ανθρώπινο λάθος».

Μετά από εκατό επαναλήψεις, ο πολίτης δεν θυμάται πότε ακριβώς το άκουσε πρώτη φορά. Νομίζει απλώς ότι «έτσι είναι».

Δεύτερος κανόνας: προλαβαίνεις την ερώτηση πριν τεθεί.

Πριν προλάβει ο πολίτης να ρωτήσει «ποιος ευθύνεται;», του έχεις δώσει ήδη την απάντηση.

Στα Τέμπη, για παράδειγμα, η συζήτηση μπορούσε να περιοριστεί στον σταθμάρχη και στο «ανθρώπινο λάθος».

Έτσι η δημόσια συζήτηση κινδυνεύει να μείνει στο τελευταίο κρίκο της αλυσίδας και να μην εξετάσει ολόκληρη την αλυσίδα πολιτικών, διοικητικών και θεσμικών ευθυνών.

Τρίτος κανόνας: ελέγχεις την ατζέντα.

Δεν χρειάζεται να απαγορεύσεις μια είδηση. Αρκεί να της δώσεις δύο λεπτά αντί για είκοσι. Να τη βάλεις πέμπτη αντί για πρώτη. Να την παρουσιάσεις ως «πολιτική αντιπαράθεση» αντί για ζήτημα ουσίας. Και την ίδια ώρα να πλημμυρίσεις το κοινό με άλλες ειδήσεις.

Γιατί αυτό είναι το μεγάλο μυστικό: η υπερπληροφόρηση μπορεί να λειτουργήσει σαν λογοκρισία.

Όταν ο πολίτης βομβαρδίζεται καθημερινά με εκατοντάδες πληροφορίες, στο τέλος δεν θυμάται την αλήθεια. Θυμάται αυτό που επαναλήφθηκε περισσότερο.

Εδώ μπαίνουν και οι δημοσκοπήσεις.

Η δημοσκόπηση δεν είναι μόνο εργαλείο πρόβλεψης. Για ένα σύγχρονο πολιτικό επιτελείο είναι και αισθητήρας κοινωνικής πίεσης.

Ποιος θυμώνει; Ποιος φοβάται; Ποιος απομακρύνεται; Ποιο επαγγελματικό ή ηλικιακό στρώμα αντιδρά; Ποια περιοχή έχει πρόβλημα;

Και όταν εντοπιστεί πρόβλημα, έρχεται η πολιτική διαχείριση: ανακοίνωση, επίδομα, αποζημίωση, εξαγγελία, εξαίρεση, επίσκεψη υπουργού, φωτογραφία, δέσμευση.

Δεν είναι απαραίτητα κακό να στηρίζεται ένας πληγέντας πολίτης. Το κράτος οφείλει να το κάνει.

Το ερώτημα είναι αν η κοινωνική πολιτική σχεδιάζεται με βάση σταθερές ανάγκες ή αν μετατρέπεται σε εργαλείο εκλογικής διαχείρισης.

Τότε φτάνουμε στον κοινωνικό αυτοματισμό.

Αντί ο εργαζόμενος να ρωτήσει γιατί δεν έχει αξιοπρεπή μισθό, τον βάζεις να κοιτάζει τον δημόσιο υπάλληλο.

Ο συνταξιούχος κοιτάζει τον νέο. Ο άνεργος τον μετανάστη. Ο ιδιωτικός υπάλληλος τον δημόσιο. Ο ένας επαγγελματικός κλάδος τον άλλον.

Διαίρει και βασίλευε, στην πιο σύγχρονη εκδοχή του.

Όσο οι δυσαρεστημένοι τσακώνονται μεταξύ τους, τόσο λιγότερο πιθανό είναι να εντοπίσουν τις κοινές αιτίες της δυσαρέσκειάς τους.

Μετά έρχεται το πιο ευαίσθητο κομμάτι: τα ΜΜΕ.

Δεν χρειάζεται κάποιος να τηλεφωνήσει σε έναν δημοσιογράφο και να του πει «μην το γράψεις».

Ένα μέσο που εξαρτά σημαντικό μέρος των εσόδων του από διαφήμιση, κρατικές καμπάνιες ή οικονομικές σχέσεις με ισχυρούς επιχειρηματικούς ομίλους γνωρίζει πολύ καλά τα όρια μέσα στα οποία κινείται.

Εκεί εμφανίζεται η αυτολογοκρισία.

Και η αυτολογοκρισία είναι πολύ πιο αποτελεσματική από τη λογοκρισία, γιατί δεν φαίνεται.

Ο δημοσιογράφος μπορεί να μην πάρει ποτέ εντολή. Απλώς μαθαίνει ποιο θέμα «δεν σηκώνει», ποια αποκάλυψη «δεν έχει συνέχεια», ποιος καλεσμένος «δημιουργεί πρόβλημα», ποια έρευνα «δεν είναι της στιγμής».

Και έτσι η είδηση δεν εξαφανίζεται. Απλώς μικραίνει.

Αυτό είναι το επικοινωνιακό εργοστάσιο.

Δεν χρειάζεται να κατασκευάζει καθημερινά ψέματα. Μπορεί να κάνει κάτι πολύ πιο αποτελεσματικό: να επιλέγει ποια αλήθεια θα φτάσει στον πολίτη, πότε θα φτάσει, πόσο θα μείνει και με ποιον τρόπο θα ερμηνευτεί.

Και ο πολίτης;

Ο πολίτης νομίζει ότι παρακολουθεί τις ειδήσεις.

Στην πραγματικότητα, πολλές φορές παρακολουθεί την επιλογή των ειδήσεων που κάποιος άλλος αποφάσισε ότι αξίζει να παρακολουθήσει.

Εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία.

Η σύγχρονη χειραγώγηση δεν λέει στον πολίτη «πίστεψέ με».

Του λέει:

«Μη ψάχνεις άλλο. Εγώ θα σου πω τι αξίζει να ξέρεις».

Και όταν μια εξουσία κατορθώνει να ορίζει όχι μόνο τις απαντήσεις αλλά και τις ερωτήσεις, έχει κάνει ένα τεράστιο βήμα πέρα από την απλή επικοινωνία.

Έχει αρχίσει να κατασκευάζει την πραγματικότητα.

Και τότε η «κανονικότητα» δεν είναι πλέον αυτό που συμβαίνει.

Είναι αυτό που μας έμαθαν να θεωρούμε φυσιολογικό.

Καρανάσιος Γεώργιος – gkaranasios24@gmail.com

Υ.Γ2. Και αν κάποιος ξεφύγει από το επικοινωνιακό σύστημα και αποφασίσει να καταφύγει στη Δικαιοσύνη;
Εκεί αρχίζει η πραγματική δοκιμασία.

Όταν η Δικαιοσύνη δεν πείθει ότι είναι ανεξάρτητη, ο ενοχλητικός θα βρεθεί «τυλιγμένος σε μια κόλλα χαρτί» και θα εξαντληθεί, ενώ όσοι βρίσκονται κοντά στη «Νέα Εξουσία Α.Ε.» —όπως καταγγέλλεται δημόσια— οι εξηγήσεις για τα «αδιευκρίνιστα», τις χαμένες αποδείξεις και τις περίεργες συμπτώσεις την βγάζουν λάδι.

Το πρόβλημα παύει να είναι μόνο πολιτικό. Γίνεται βαθιά θεσμικό δεν υπάρχει κράτος δικαίου. Έχεις μια δημοκρατία στα χαρτιά.

Και μια χώρα χωρίς ανεξάρτητη και αξιόπιστη Δικαιοσύνη είναι, αργά ή γρήγορα, μια χώρα τελειωμένη.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Η Λαμία ψάχνει την παραγωγική της ταυτότητα