Τουρκολιβυκό: Διπλωματικό παζάρι μετά την επικύρωση - Η «σφήνα» της Άγκυρας και το μέτωπο Ελλάδας, ΕΕ, Κύπρου, Αιγύπτου, ΗΑΕ, Μπαχρέιν στον ΟΗΕ

Ένα νέο διπλωματικό παζάρι βρίσκεται σε εξέλιξη στην Ανατολική Μεσόγειο μετά την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης να επικυρώσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο, ανατρέποντας τη στάση που τηρούσε επί επτά χρόνια η Ανατολική Λιβύη απέναντι στην Άγκυρα. Η εξέλιξη αυτή έχει προκαλέσει αλυσιδωτές αντιδράσεις, από την επανέναρξη των ελληνοαιγυπτιακών διαβουλεύσεων για την επέκταση της ΑΟΖ μέχρι τις νέες επαφές μεταξύ Καΐρου, Βεγγάζης και Τρίπολης, ενώ η Τουρκία επιχειρεί να αξιοποιήσει την προσέγγισή της με την πλευρά Χάφταρ χωρίς να διαταράξει τις παραδοσιακές σχέσεις της με τη δυτική Λιβύη.

Είναι δεδομένο πως η απόφαση της λιβυκής Βουλής έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς, ως γνωστόν, το 2019 το στρατόπεδο Χάφταρ βρισκόταν σε ανοιχτή σύγκρουση με την Τουρκία, η οποία είχε στηρίξει στρατιωτικά την κυβέρνηση της Τρίπολης κατά την επίθεση των δυνάμεών του εναντίον της πρωτεύουσας. Ωστόσο, επτά χρόνια αργότερα, η Άγκυρα έχει αποκτήσει διαύλους επικοινωνίας και με τις δύο πλευρές της διαιρεμένης χώρας, με την επικύρωση του μνημονίου να αποτελεί το σημαντικότερο μέχρι στιγμής αποτέλεσμα αυτής της προσέγγισης.

Η μεταστροφή της Ανατολικής Λιβύης, ωστόσο, έχει δημιουργήσει προβλήματα στις σχέσεις της με παραδοσιακούς συμμάχους της, πρωτίστως την Αίγυπτο. Το Κάιρο, που επί χρόνια παρείχε πολιτική και στρατιωτική στήριξη στον Χαλίφα Χάφταρ, αντέδρασε έντονα στην επικύρωση, καθώς θεωρεί ότι το μνημόνιο παραβιάζει τη δική του υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ.

Η αιγυπτιακή αντίδραση συνοδεύτηκε από διπλωματικές κινήσεις προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Όπως έγινε γνωστό πριν από τέσσερις ημέρες, Αθήνα και Κάιρο συμφώνησαν να αρχίσουν συνομιλίες για την επέκταση ανατολικότερα της μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ του 2020, επαναφέροντας ένα ζήτημα που παρέμενε ανοιχτό επί έξι χρόνια. Πρόκειται για εξέλιξη με ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Αίγυπτος είχε αποφύγει μέχρι τώρα να προχωρήσει σε περαιτέρω οριοθέτηση, επιδιώκοντας παράλληλα να διατηρήσει την προσέγγισή της με την Τουρκία.

Η Άγκυρα επιχειρεί τα τελευταία εικοσιτετράωρα να μπει σφήνα στην ελληνοαιγυπτιακή συνεργασία, προβάλλοντας την προοπτική μιας εναλλακτικής συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης με το Κάιρο. Ο Τούρκος υπουργός Άμυνας, Γιασάρ Γκιουλέρ, υποστήριξε ότι η Αίγυπτος θα μπορούσε να εξασφαλίσει περίπου 15.000 επιπλέον τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας δικαιοδοσίας εάν συμφωνούσε με την Τουρκία αντί της Ελλάδας. Από την πλευρά του, ο Χακάν Φιντάν έθεσε την προοπτική διαβουλεύσεων με την Αίγυπτο και την Ιταλία για τις επιφυλάξεις που έχουν διατυπωθεί σχετικά με το τουρκολιβυκό.

Το ζήτημα τέθηκε και στην πρόσφατη συνάντηση του Χακάν Φιντάν με τον Αιγύπτιο ομόλογό του Μπαντρ Αμπντελάτι στην Κωνσταντινούπολη. Σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση του αιγυπτιακού υπουργείου Εξωτερικών, ο Αμπντελάτι επανέλαβε την κατηγορηματική αντίθεση του Καΐρου στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, ενώ ο Φιντάν αναγνώρισε τις αιγυπτιακές ανησυχίες.

Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η αιγυπτιακή πλευρά προτίθεται να ανταποκριθεί στις τουρκικές προτάσεις. Δεν μπορεί, ωστόσο, να παραγνωριστεί ότι οι σχέσεις Τουρκίας και Αιγύπτου έχουν βελτιωθεί θεαματικά τα τελευταία χρόνια, αφήνοντας πίσω τους τη μακρά περίοδο αντιπαράθεσης. Η αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων και η ανάπτυξη στενότερης πολιτικής και οικονομικής συνεργασίας προσφέρουν πλέον στην Άγκυρα διαύλους επικοινωνίας και επιρροής στο Κάιρο που δεν διέθετε στο παρελθόν.

Μηνύματα προσέγγισης από την Ανατολική Λιβύη προς την Αίγυπτο

Την ίδια ώρα, το στρατόπεδο Χάφταρ επιχειρεί να κατευνάσει την οργή του Καΐρου για την επικύρωση του τουρκολιβυκού, γνωρίζοντας ότι η προσέγγιση με την Άγκυρα έχει προκαλέσει σοβαρούς τριγμούς στις σχέσεις του με την Αίγυπτο, η οποία αποτελεί εδώ και χρόνια τον σημαντικότερο περιφερειακό του σύμμαχο.

Οι επαφές αυτές έχουν ήδη αποδώσει τις πρώτες κινήσεις αποκλιμάκωσης. Η κυβέρνηση της Ανατολικής Λιβύης ζήτησε την έναρξη διαπραγματεύσεων μεταξύ λιβυκών και αιγυπτιακών τεχνικών επιτροπών για τα χερσαία και θαλάσσια σύνορα, ενώ η Βουλή των Αντιπροσώπων εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία επαναβεβαιώνει τη στρατηγική σημασία των σχέσεων με την Αίγυπτο.

Σε αυτό το κλίμα εντάσσεται και η επίσκεψη του Σαντάμ Χάφταρ στο Κάιρο. Ο γιος του στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ και υπαρχηγός των δυνάμεων της Ανατολικής Λιβύης μετέβη στην αιγυπτιακή πρωτεύουσα, σε μια προσπάθεια να κατευνάσει τις αντιδράσεις που προκάλεσε η επικύρωση του μνημονίου. Συναντήθηκε μάλιστα με τον επικεφαλής των αιγυπτιακών υπηρεσιών πληροφοριών Χασάν Ρασάντ, με τις δύο πλευρές να υπογραμμίζουν την ανάγκη να ληφθούν υπόψη οι ανησυχίες και τα συμφέροντα αμφοτέρων των χωρών, καθώς και να επιταχυνθούν οι προσπάθειες για την ενοποίηση των λιβυκών θεσμών. Η επίσκεψη, που πραγματοποιήθηκε χωρίς προηγούμενη επίσημη ανακοίνωση, ήρθε λίγες ημέρες μετά τη μεταστροφή της λιβυκής Βουλής, την οποία ο ίδιος ο Σαντάμ Χάφταρ είχε χαιρετίσει.

Την ίδια ώρα, η κινητικότητα επεκτείνεται και στην Τρίπολη. Ο επικεφαλής των αιγυπτιακών υπηρεσιών πληροφοριών Χασάν Ρασάντ είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον πρωθυπουργό Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, ο οποίος εμφανίστηκε διατεθειμένος να συζητήσει τις αιγυπτιακές επιφυλάξεις για τις θαλάσσιες οριοθετήσεις. Η επαφή αυτή αποκτά πρόσθετη σημασία καθώς η κυβέρνηση της Τρίπολης, που υπέγραψε αρχικά το μνημόνιο με την Τουρκία, παρακολουθεί πλέον με καχυποψία και ανησυχία την Άγκυρα να αναπτύσσει στενές σχέσεις και με το αντίπαλο στρατόπεδο Χάφταρ.

Για την Τουρκία, η προσέγγιση με την Ανατολική Λιβύη ενισχύει την πολιτική στήριξη στο μνημόνιο, δημιουργεί όμως και νέα δεδομένα στις σχέσεις της με την Τρίπολη. Η Άγκυρα επιχειρεί να αποκτήσει ρόλο συνομιλητή και των δύο λιβυκών πλευρών, σε μια περίοδο κατά την οποία παραμένουν ανοιχτές οι διαφωνίες για την ενοποίηση των θεσμών, τη συγκρότηση ενιαίου στρατού και τη μελλοντική κατανομή της εξουσίας.

Ενδεικτική είναι η επίσκεψη του επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών ΜΙΤ, Ιμπραήμ Καλίν, στην Τρίπολη, όπου συναντήθηκε με τον Ντμπεϊμπά την ημέρα της επικύρωσης του μνημονίου. Σύμφωνα με τουρκικές πηγές ασφαλείας, ο Καλίν ευχαρίστησε τόσο τον Λίβυο πρωθυπουργό όσο και τον νέο πρόεδρο της Βουλής των Αντιπροσώπων και τον Σαντάμ Χάφταρ για τη συμβολή τους στην έγκριση της συμφωνίας. Στις συνομιλίες εξετάστηκαν επίσης οι προσπάθειες πολιτικής και στρατιωτικής συμφιλίωσης των δύο πλευρών.

Παράλληλα, σύμφωνα με δημοσίευμα του τουρκικού κρατικού δικτύου TRT, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σχεδιάζει να επισκεφθεί την Τρίπολη στις αρχές Δεκεμβρίου, προκειμένου να συμμετάσχει στην τέταρτη Σύνοδο Εταιρικής Σχέσης Τουρκίας–Αφρικής, που έχει προγραμματιστεί για τις 8 και 9 Δεκεμβρίου. Λιβυκά δημοσιεύματα αναφέρουν ότι η επίσκεψη σχεδιαζόταν αρχικά για τον Οκτώβριο, αλλά μετατέθηκε, ενώ είχαν ήδη πραγματοποιηθεί προπαρασκευαστικές επαφές για τα μέτρα ασφαλείας. Εφόσον πραγματοποιηθεί, θα δώσει στον Τούρκο πρόεδρο την ευκαιρία να επιβεβαιώσει τη συνεργασία του με την κυβέρνηση της Τρίπολης, την ώρα που η Άγκυρα έχει επιτύχει την προσέγγιση με την Ανατολική Λιβύη.

Η προσπάθεια της Άγκυρας να φέρει πιο κοντά τα δύο αντίπαλα στρατόπεδα στη Λιβύη δεν έχει, πάντως, αποδώσει τα αναμενόμενα. Οι πρόσφατες συνομιλίες στην τουρκική πρωτεύουσα μεταξύ του Σαντάμ Χάφταρ και του εκπροσώπου της κυβέρνησης της Τρίπολης, Αμπντουσαλάμ αλ Ζούμπι, για την ενοποίηση του λιβυκού στρατού δεν κατέληξαν σε οριστική συμφωνία, με βασικό σημείο διαφωνίας τον έλεγχο της στρατιωτικής διοίκησης. Σύμφωνα με λιβυκά δημοσιεύματα, στην Άγκυρα βρέθηκαν επίσης εκπρόσωποι της Αιγύπτου, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και του Κατάρ, χωρών που διατηρούν επιρροή στα αντίπαλα λιβυκά στρατόπεδα.

Στο διπλωματικό παρασκήνιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η στάση των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, τα οποία, παρά τους στενούς δεσμούς τους με την πλευρά Χάφταρ και τη θεαματική βελτίωση των σχέσεών τους με την Άγκυρα, συντάχθηκαν με την Αθήνα και το Κάιρο κατά του τουρκολιβυκού. Το Άμπου Ντάμπι, που εξακολουθεί να έχει ενεργό ρόλο στις προσπάθειες ενοποίησης του λιβυκού στρατού και στην αναζήτηση πολιτικής λύσης, συνυπέγραψε την κοινή δήλωση στον ΟΗΕ, μαζί με την Ελλάδα, την Αίγυπτο, την Κύπρο, το Μπαχρέιν και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Τη δήλωση εκφώνησε ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, με τις έξι πλευρές να απορρίπτουν την επικύρωση του μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή και να επαναλαμβάνουν ότι δεν μπορεί να παραγάγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.

«Το εν λόγω μνημόνιο παραμένει άκυρο και ανυπόστατο, αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο και δεν μπορεί να αποτελέσει νόμιμη βάση για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών ούτε να παραγάγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη», υπογραμμίζεται στη δήλωση, με την επισήμανση ότι η απόφαση της λιβυκής Βουλής δεν μεταβάλλει τη νομική πραγματικότητα.

Στο κείμενο γίνεται ειδική αναφορά στα δικαιώματα των νησιών σε θαλάσσιες ζώνες, ενώ οι έξι πλευρές τάσσονται υπέρ της επανένωσης των λιβυκών θεσμών. Επισημαίνεται επίσης ότι η Ελλάδα παραμένει έτοιμη να συνεχίσει τις διμερείς συνομιλίες με τη Λιβύη για τη θαλάσσια οριοθέτηση. Μετά την παρέμβαση του Έλληνα υπουργού, ο πρέσβης της Ευρωπαϊκής Ένωσης εκφώνησε χωριστή δήλωση της Ύπατης Εκπροσώπου της ΕΕ, εξ ονόματος των 27 κρατών-μελών.

Ερντογάν: «Δεν επιδιώκουμε να βάλουμε γκολ σε κανέναν στην Ανατολική Μεσόγειο»

Παράλληλα, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, μιλώντας μετά τη συνεδρίαση του τουρκικού υπουργικού συμβουλίου στην Άγκυρα, υπερασπίστηκε την επικύρωση του μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή και απέρριψε τις αντιδράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

«Δεν επιδιώκουμε να βάλουμε γκολ σε κανέναν στην Ανατολική Μεσόγειο. Επιδιώκουμε απλώς να προστατεύσουμε τα δικαιώματα και τα συμφέροντά μας στις θαλάσσιες ζώνες», δήλωσε ο Τούρκος πρόεδρος, υποστηρίζοντας ότι η Άγκυρα επιθυμεί την ειρηνική επίλυση των διαφορών μέσω διαλόγου.

Κάλεσε, μάλιστα, όσους επιχειρούν, όπως είπε, να αποκλείσουν την Τουρκία από την Ανατολική Μεσόγειο να σεβαστούν την κοινή βούληση Άγκυρας και Λιβύης, επιμένοντας στην υπεράσπιση της συμφωνίας του 2019.

Το επόμενο διάστημα, πάντως, το ενδιαφέρον στρέφεται στις κινήσεις του Καΐρου, τόσο στις συνομιλίες με την Αθήνα για την επέκταση της ΑΟΖ όσο και στις επαφές με την πλευρά Χάφταρ. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το κατά πόσο η Αίγυπτος θα επιμείνει στην προώθηση της οριοθέτησης με την Ελλάδα, παρά την προσπάθεια της Άγκυρας να την προσεταιριστεί, αλλά και το τι περιθώρια διαθέτει πλέον για να επηρεάσει τις αποφάσεις της Ανατολικής Λιβύης, μετά την επικύρωση του τουρκολιβυκού.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Γεωργιάδης: Πιθανές οι εκλογές στις 16 Μαΐου, μόνο με το ΠΑΣΟΚ θα μπορούσαμε να συνεργαστούμε αν δεν υπάρξει αυτοδυναμία