Μνήμη χωρίς φίλτρα (του Γιώργου Καρανάσιου)

Διαβάζουμε σε πρόσφατο δημοσίευμα, συνοδευόμενο από φωτογραφικά ντοκουμέντα που ήρθαν στο φως της δημοσιότητας:

«Το πρώτο νεαρό αγόρι που διακρίνεται να χαμογελά σε άλλη φωτογραφία (από την ομάδα στο Facebook “Greece at WWII Archives”) είναι ο Ηλίας Ρίζος του Δημητρίου.

Ήταν αρτεργάτης σε βιοτεχνία ζυμαρικών στη Λαμία, στην περιοχή του Αγίου Λουκά.

Μετά την είσοδο των Ιταλών στην πόλη, παραδόθηκε από Έλληνες συνεργάτες και οδηγήθηκε αρχικά στις Φυλακές Λαμίας και στη συνέχεια στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Τα αδέλφια του, Αποστόλης και Βασιλική, είχαν επίσης αντιστασιακή δράση».

Η φωτογραφία αυτή δεν είναι απλώς ένα στιγμιότυπο της Κατοχής. Είναι ένα πρόσωπο. Ένα χαμόγελο. Μια ζωή που διακόπηκε βίαια μέσα στη δίνη της Ιστορίας.

Ο Ηλίας Ρίζος δεν αποτελεί αφηρημένη «αναφορά» σε μια περίοδο, είναι συγκεκριμένος άνθρωπος, με εργασία, οικογένεια, τόπο, δράση.

Η σύλληψή του, η μεταφορά του στις Φυλακές Λαμίας και κατόπιν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου, εντάσσονται στο τεκμηριωμένο πλαίσιο των διώξεων που ακολούθησαν την ιταλική και γερμανική κατοχή της χώρας.

Το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, γνωστός χώρος κράτησης και βασανιστηρίων αγωνιστών της Αντίστασης, υπήρξε προθάλαμος εκτελέσεων και τόπος ανθρώπινης δοκιμασίας.

Οι εκτελέσεις στην Καισαριανή δεν αποτελούν απλώς ένα επεισόδιο της Κατοχής· αποτελούν τεκμηριωμένο έγκλημα πολέμου, καταγεγραμμένο στη συλλογική μνήμη και στην ιστοριογραφία.

Η δύναμη, όμως, της φωτογραφίας έγκειται αλλού: μετατρέπει την Ιστορία από αφηγηματικό λόγο σε απτό γεγονός.

Το χαμόγελο ενός νέου ανθρώπου, λίγο πριν από την καταιγίδα, διαπερνά τον χρόνο και μας αναγκάζει να αντικρίσουμε τη βία όχι ως στατιστικό, αλλά ως ανθρώπινη απώλεια.

Υ.Γ.
Οι Οθωμανοί κατακτητές εκτέλεσαν τον Αθανάσιο Διάκο το 1821 με τον ανασκολοπισμό, μια ποινή παραδειγματισμού σύμφωνη με τις πρακτικές της εποχής. Η πράξη εκείνη έχει καταγραφεί στις πηγές και στη μνήμη ως σύμβολο ωμότητας αλλά και θυσίας.

Αν υπήρχαν τότε οπτικά τεκμήρια, όπως υπάρχουν σήμερα για τις εκτελέσεις της περιόδου 1941–1944, πώς θα αποτυπωνόταν εκείνη η σκηνή στη συλλογική μας συνείδηση;

Θα διέφερε άραγε, ως εικόνα και ως ιστορικός συμβολισμός, από τα εγκλήματα των νεότερων κατακτητών;

Η Ιστορία δεν εξισώνεται μηχανικά. Κάθε εποχή έχει το δικό της πλαίσιο, τα δικά της συμφραζόμενα. Όμως η βία της κατοχής, όποιας κατοχής αφήνει κοινό αποτύπωμα: ανθρώπινα πρόσωπα που μετατρέπονται σε σύμβολα.

Η Ιστορία δεν αλλάζει.

Αλλάζει, όμως, η ένταση με την οποία τη βιώνουμε όταν αποκτά πρόσωπο, όνομα και βλέμμα.

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Η οικονομία του νοήματος: Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Ελλάδας (του Νίκου Κουτσιανά)