Σήμερα αποχαιρετώ έναν αγαπημένο μου δάσκαλο, τον Στέλιο Ράμφο (του Νίκου Κουτσιανά)

Σήμερα αποχαιρετώ έναν αγαπημένο μου δάσκαλο, τον Στέλιο Ράμφ.

Έναν άνθρωπο που δεν μου έμαθε τι να σκέφτομαι, αλλά πώς να σκέφτομαι.

Να αναζητώ πίσω από το προφανές το ουσιαστικό, πίσω από τα γεγονότα το νόημα, πίσω από τις βεβαιότητες τα ερωτήματα, να μη φοβάμαι την αμφιβολία και να έχω το θάρρος να αμφισβητώ ακόμη και τον ίδιο μου τον εαυτό.

Παρακολουθώντας τον για χρόνια, κατάλαβα ότι η ζωή δεν αποκτά νόημα μόνο από όσα ζούμε, αλλά κυρίως από όσα καταφέρνουμε να συνειδητοποιήσουμε μέσα από αυτά. Η μνήμη δεν είναι απλώς μια συλλογή γεγονότων, αλλά ένας καθρέφτης μέσα στον οποίο, αν τολμήσουμε να κοιτάξουμε βαθιά, αναγνωρίζουμε τον άνθρωπο που γίναμε.

Σκέφτομαι συχνά τη μέλισσα. Δεν κρατά το νέκταρ όπως το βρίσκει. Το μεταμορφώνει σε μέλι. Κάπως έτσι αντιλαμβάνομαι και την ανθρώπινη εμπειρία: δεν έχει σημασία μόνο πόσα ζήσαμε, αλλά τι κάναμε με όσα ζήσαμε, αν μπορέσαμε να μετατρέψουμε τις χαρές και τις πληγές, τις επιτυχίες και τις αποτυχίες μας σε επίγνωση, σοφία και βαθύτερη κατανόηση του εαυτού μας και των άλλων.

Αυτό έκανε σε όλη του τη ζωή ο Στέλιος Ράμφος. Δεν αρκέστηκε να παρατηρεί την Ελλάδα· προσπάθησε να την κατανοήσει. Έσκυψε πάνω στην ιστορία, στην παράδοση, στην πίστη, στην ψυχολογία του Έλληνα, στις συλλογικές μας συμπεριφορές και αντιφάσεις και τόλμησε να θέσει δύσκολα ερωτήματα, ακόμη κι όταν γνώριζε ότι οι απαντήσεις του θα προκαλούσαν. Γιατί ο πραγματικός φιλόσοφος δεν χαϊδεύει τις βεβαιότητες μιας κοινωνίας. Τις δοκιμάζει.

Αυτή θεωρώ τη μεγάλη προσφορά του στην Ελλάδα: έκανε τη φιλοσοφία άσκηση αυτογνωσίας. Προσπάθησε επί δεκαετίες να μας βοηθήσει να καταλάβουμε όχι μόνο τι μας συνέβη ως λαό, αλλά γιατί σκεφτόμαστε, αισθανόμαστε και συμπεριφερόμαστε όπως συμπεριφερόμαστε. Μας κάλεσε να πάψουμε να αναζητούμε διαρκώς έξω από εμάς τις αιτίες όσων μας συμβαίνουν και να αναλάβουμε το δύσκολο βάρος της προσωπικής και συλλογικής ευθύνης.

Το έργο του υπήρξε μια μεγάλη άσκηση εθνικής αυτογνωσίας, γιατί μας θύμισε ότι χωρίς αυτογνωσία δεν υπάρχει ουσιαστική ελευθερία και χωρίς ευθύνη δεν υπάρχει πραγματική αλλαγή. Όσα δεν κατανοούμε μέσα μας επιστρέφουν και επαναλαμβάνονται, στη ζωή ενός ανθρώπου αλλά και στην ιστορία ενός λαού.

Από εκείνον έμαθα να έχω λιγότερη βιασύνη να κρίνω και περισσότερη υπομονή να κατανοώ, λιγότερη ανάγκη να αποδεικνύω και μεγαλύτερη επιθυμία να υπάρχω, να στέκομαι πιο ήρεμος απέναντι στον χρόνο, πιο συμφιλιωμένος με όσα δεν μπορώ να ελέγξω και πιο υπεύθυνος απέναντι σε όσα μπορώ να αλλάξω.

Γι’ αυτό σήμερα η θλίψη μου συνοδεύεται από βαθιά ευγνωμοσύνη.

Και αν μπορούσα να απευθύνω μια σκέψη στις νεότερες γενιές, θα ήταν αυτή: Διαβάστε τον Στέλιο Ράμφο όχι για να συμφωνήσετε μαζί του, αλλά για να μάθετε να σκέφτεστε.

Να αμφισβητείτε όσα παρουσιάζονται ως αυτονόητα, να αναζητάτε την αλήθεια πέρα από ιδεολογίες και βεβαιότητες, να προσπαθείτε πρώτα να κατανοείτε και ύστερα να κρίνετε και, πάνω απ’ όλα, να μη φοβηθείτε να κοιτάξετε μέσα σας. Γιατί ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή αρχίζει τη στιγμή που ο άνθρωπος αναλαμβάνει την ευθύνη γι’ αυτό που είναι και γι’ αυτό που μπορεί να γίνει.

Ο Στέλιος Ράμφος αφήνει στην Ελλάδα βιβλία, ιδέες, ερωτήματα και έναν ολόκληρο τρόπο σκέψης. Αφήνει όμως πάνω απ’ όλα μια πρόσκληση: να γνωρίσουμε βαθύτερα τον εαυτό μας, ώστε να μπορέσουμε να αλλάξουμε και τον κόσμο γύρω μας. Ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη παρακαταθήκη του για την Ελλάδα του αύριο: η μετάβαση από τη μοίρα στην ευθύνη, από τη δικαιολογία στην αυτογνωσία, από το «φταίνε οι άλλοι» στο «τι μπορώ να αλλάξω εγώ»;

Καλό ταξίδι, αγαπημένε μου δάσκαλε. Σε ευχαριστώ γιατί δεν μου έδωσες έτοιμες απαντήσεις.

Mου έμαθες να αναζητώ. Δεν μου έδειξες έναν δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσω.

Mου έμαθες να κοιτάζω βαθύτερα τον δρόμο που επέλεγα. Και πάνω απ’ όλα, μου έδειξες έναν πιο ουσιαστικό τρόπο να σκέφτομαι και να ζω. Οι δάσκαλοι κάποτε φεύγουν. Tα ερωτήματα όμως που μας έμαθαν να θέτουμε μένουν μέσα μας και συνεχίζουν να μας οδηγούν.

Από τη μοίρα στην ευθύνη, από την ευθύνη στην αυτογνωσία και από την αυτογνωσία, ίσως, σε μια καλύτερη Ελλάδα.

Καλό ταξίδι, Δάσκαλε.

Νίκος Κουτσιανάς

Ιδρυτής  SYMBEEOSIS
Ιδρυτής  APIVITA

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Ελένη Προκοπίου: Από τη «λάμψη» του σινεμά, σε μια ζωή μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας - Οι μεγάλες συνεργασίες της