Πανηγύρια με κόσμο, χωριά χωρίς μέλλον! (του Γιώργου Καρανάσιου)

Κάθε καλοκαίρι, λίγο-πολύ, επαναλαμβάνεται η ίδια εικόνα στα χωριά μας.

Εκεί όπου όλο τον χρόνο βλέπει κανείς κλειστά σπίτια, άδειους δρόμους, σχολεία μ' όλο και λιγότερα παιδιά ή σχολεία που έχουν ήδη κλείσει, καφενεία που λειτουργούν με δυσκολία και μια κοινωνία που γερνά, ξαφνικά, μέσα στον Αύγουστο, όλα μοιάζουν να αλλάζουν.

Η πλατεία γεμίζει, τα τραπέζια στήνονται, τα αυτοκίνητα πληθαίνουν, η μουσική ακούγεται από μακριά και οι φωτογραφίες κατακλύζουν τα κοινωνικά δίκτυα.

«Το χωριό μας ζωντάνεψε», θα ακούσουμε.

Και πράγματι, για μια βραδιά ή για λίγες ημέρες, το χωριό μοιάζει να ξαναβρίσκει τη χαμένη του ζωή.

Μόνο που την επόμενη ημέρα, όταν μαζευτούν τα τραπέζια και σβήσουν τα φώτα, το χωριό επιστρέφει στην πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική από αυτή που βλέπαμε το προηγούμενο βράδυ.

Γιατί ένα χωριό δεν ζει επειδή γέμισε μία φορά η πλατεία του.

Ζει όταν έχει ανθρώπους όλο τον χρόνο, όταν υπάρχουν οικογένειες, παιδιά, σχολείο, εργασία, παραγωγή, μικρές επιχειρήσεις, κοινωνικές σχέσεις και προοπτική για τους νέους.

Όταν υπάρχει καθημερινότητα και όχι μόνο η επιστροφή των αποδήμων για λίγες ημέρες το καλοκαίρι.

Όσο περισσότερο ερημώνουν τα χωριά, τόσο περισσότερο μοιάζει να προσπαθούμε να αποδείξουμε ότι «κάτι γίνεται», οργανώνοντας όλο και περισσότερες εκδηλώσεις.

Σαν να θέλουμε πρώτα να πείσουμε τον εαυτό μας ότι η ζωή συνεχίζεται.

Και φυσικά το πανηγύρι είναι όμορφο. Δεν χρειάζεται, ούτε να το καταργήσουμε, ούτε να το αντιμετωπίσουμε ως εχθρό του πολιτισμού.

Το πανηγύρι υπήρξε και παραμένει μέρος της κοινωνικής ζωής του χωριού.

Ήταν ένας τρόπος να συναντηθούν οι άνθρωποι, να γιορτάσουν, να χορέψουν, να επικοινωνήσουν, να επιστρέψουν οι ξενιτεμένοι και να ξαναβρούν, έστω για λίγο, τον τόπο τους.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν το πανηγύρι, από μέρος της ζωής, γίνεται υποκατάστατό της.

Όταν, δηλαδή, αντί να αναρωτηθούμε γιατί φεύγουν οι νέοι, γιατί δεν υπάρχουν δουλειές, γιατί κλείνουν τα σχολεία, γιατί εγκαταλείπονται η γεωργία και η κτηνοτροφία, γιατί τα σπίτια μένουν κλειστά και γιατί οι μικρές τοπικές οικονομίες συρρικνώνονται, θεωρούμε ότι κάναμε το χρέος μας επειδή οργανώσαμε μια καλή εκδήλωση τον Δεκαπενταύγουστο.

Σαν να μπορεί μια εξέδρα να αντιμετωπίσει το δημογραφικό και μια ορχήστρα να αναστήσει μια κοινωνία που χάνει καθημερινά τους ανθρώπους της.

Και δεν είναι μόνο θέμα πολιτισμού. Είναι και θέμα οικονομίας και, τελικά, πολιτικής.

Σε πολλά χωριά, η καλοκαιρινή επιστροφή δίνει πράγματι μια ανάσα στα καταστήματα, στα εστιατόρια, στα καφενεία και στις μικρές επιχειρήσεις.

Όμως αυτή η οικονομική κίνηση είναι εποχική και πρόσκαιρη. Δεν μπορεί από μόνη της να στηρίξει μια κοινωνία που δεν κατοικείται, δεν παράγει και δεν ανανεώνεται πληθυσμιακά.

Αν ένα χωριό έχει ζωή μόνο όταν επιστρέφουν για λίγο εκείνοι που έφυγαν, τότε πρέπει να έχουμε το θάρρος να αναρωτηθούμε τι ακριβώς συμβαίνει τους υπόλοιπους έντεκα μήνες.

Κάπου εδώ βρίσκεται και ο ρόλος των Πολιτιστικών Συλλόγων.

Όχι γιατί είναι υπεύθυνοι για την ερήμωση της υπαίθρου. Θα ήταν άδικο να τους φορτώσουμε ευθύνες που ανήκουν σε ευρύτερες πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές επιλογές. Όμως οι Σύλλογοι είναι από τους λίγους ζωντανούς θεσμούς που εξακολουθούν να λειτουργούν στις μικρές κοινωνίες και μπορούν να κάνουν κάτι περισσότερο από τη διοργάνωση μιας βραδιάς διασκέδασης.

Χρειάζεται, λοιπόν, να ξαναδούμε τι ονομάζουμε πολιτισμό. Γιατί σε αρκετές περιπτώσεις έχουμε μπερδέψει τον πολιτισμό με την εκδήλωση και την εκδήλωση με την επιτυχία. Επιτυχία έγινε πόσο κόσμο είχε το πανηγύρι, πόσα τραπέζια γέμισαν, ποιος καλλιτέχνης ήρθε, πόσο δυνατά έπαιξαν τα ηχεία και πόσες φωτογραφίες ανέβηκαν στο διαδίκτυο. Όμως αυτά δεν αρκούν για να δείξουν αν υπηρετείται πραγματικά ο πολιτισμός ενός τόπου.

Ο πολιτισμός είναι πολύ μεγαλύτερη υπόθεση. Είναι η καταγραφή της ιστορίας του χωριού, οι μαρτυρίες των ηλικιωμένων που σε λίγα χρόνια δεν θα υπάρχουν για να τις αφηγηθούν, η τοπική ιστορία, οι παλιές φωτογραφίες που χάνονται σε συρτάρια, τα τοπωνύμια που ξεχνιούνται, τα παλιά επαγγέλματα που εξαφανίζονται, τα τραγούδια, οι χοροί, τα έθιμα και ο τρόπος ζωής που δεν πρέπει να μείνουν απλώς ως διακόσμηση μιας καλοκαιρινής βραδιάς.

Είναι ακόμη το μονοπάτι που μπορεί να καθαριστεί και να αναδειχθεί, το παλιό σχολείο που μπορεί να αποκτήσει νέα ζωή και να γίνει χώρος μνήμης, γνώσης και δημιουργίας, οι παλιές βρύσες, τα γεφύρια, τα ξωκλήσια και κάθε μικρό ή μεγάλο ίχνος της ιστορίας του τόπου που κινδυνεύει να χαθεί.

Είναι το φυσικό περιβάλλον που φθίνει και χρειάζεται προστασία και ανάδειξη, όχι μόνο για να το θαυμάζουμε στις φωτογραφίες, αλλά για να αποτελέσει πραγματικό πλούτο για τον τόπο και τις επόμενες γενιές.

Είναι η ιστορική και φυσική κληρονομιά που μπορεί να συνδεθεί με τον τουρισμό, την τοπική παραγωγή και την οικονομία, δημιουργώντας πραγματικές δυνατότητες και όχι απλώς μια πρόσκαιρη καλοκαιρινή κίνηση.

Και είναι, πάνω απ’ όλα, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα χωριά όλο τον χρόνο: η εγκατάλειψη, η έλλειψη υποδομών, η συρρίκνωση των υπηρεσιών, η υποχώρηση της παραγωγής, η δημογραφική ερήμωση και η σταδιακή απώλεια της κοινωνικής ζωής.

Αυτά πρέπει να αναδεικνύονται εκεί όπου πρέπει, να συζητούνται και να διεκδικούνται λύσεις. Γιατί πολιτισμός δεν είναι να κρύβουμε τα προβλήματα πίσω από μια φωτισμένη εξέδρα, είναι να τα φωτίζουμε και να τα κάνουμε υπόθεση της κοινωνίας.

Και βέβαια υπάρχουν και οι νέοι σ' όλο αυτό που περιγράφεται.

Δεν γίνεται να παραπονιόμαστε ότι δεν συμμετέχουν και την ίδια στιγμή να τους καλούμε μόνο για να χορέψουν στην εξέδρα ή να βοηθήσουν στο στήσιμο των τραπεζιών.

Οι νέοι χρειάζονται χώρο για να δημιουργήσουν, να καταθέσουν ιδέες, να αξιοποιήσουν την τεχνολογία, να δημιουργήσουν ένα ψηφιακό αρχείο, να αναδείξουν τον τόπο τους και να συνδέσουν την παράδοση με τη σύγχρονη ζωή.

Ο ρόλος των Συλλόγων εδώ δεν είναι να λύσουν τα προβλήματα που δημιουργούν η ανεργία, η έλλειψη υποδομών ή η δημογραφική κρίση, αλλά να δημιουργήσουν χώρο συμμετοχής και να κρατήσουν ζωντανή τη σχέση των νέων με τον τόπο τους.

Γιατί διαφορετικά κινδυνεύουμε να δημιουργούμε μια εικόνα ευημερίας που διαρκεί όσο και η καλοκαιρινή γιορτή.

Δεν χρειάζεται να σταματήσουν τα πανηγύρια. Χρειάζεται, όμως, να πάψουμε να τα θεωρούμε απόδειξη ότι τα χωριά μας είναι ζωντανά.

Ένα πανηγύρι μπορεί να κρατήσει ζωντανή μια παράδοση και να ενώσει τους ανθρώπους, δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει την πολιτική για την ύπαιθρο, την οικονομική ανάπτυξη, την εργασία, τις υποδομές και την αντιμετώπιση της δημογραφικής ερήμωσης. Αυτές είναι ευθύνες της Πολιτείας και της Αυτοδιοίκησης.

Οι Πολιτιστικοί Σύλλογοι έχουν έναν διαφορετικό, αλλά σημαντικό ρόλο: να κρατούν ζωντανή τη μνήμη, να αναδεικνύουν τον τόπο, να καλλιεργούν τη συμμετοχή και, κυρίως, να μην αφήνουν την κοινωνία να συμβιβαστεί με την παρακμή.

Να υπενθυμίζουν ότι πίσω από κάθε άδειο σπίτι υπάρχει μια ιστορία και πίσω από κάθε νέο που φεύγει υπάρχει ένα ερώτημα για το μέλλον του τόπου.

Ίσως, λοιπόν, το ζητούμενο δεν είναι να έχουμε κάθε χρόνο περισσότερους ανθρώπους στην πλατεία, αλλά να έχουμε περισσότερους ανθρώπους που θα μπορούν και θα θέλουν να ζουν στο χωριό όλο τον χρόνο.

Και αυτή είναι η δύσκολη αλήθεια που κανένα πανηγύρι, όσο όμορφο κι αν είναι, δεν μπορεί να κρύψει.

Καρανάσιος Γεώργιος – gkaranasios24@gmail.com

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Το «Πάσχα» του Καλοκαιριού