Από την Ύβρη στη Φρόνηση: Το Στοίχημα της Τεχνητής Νοημοσύνης (του Νίκου Κουτσιανά)

Άρθρο του Νίκου Κουτσιανά* στη "Ναυτεμπορική".

Παρακολουθώ με μεγάλο ενδιαφέρον αλλά και βαθιά ανησυχία τη συζήτηση γύρω από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Όχι μόνο ως επιχειρηματίας ή άνθρωπος της καινοτομίας, αλλά κυρίως ως άνθρωπος που έχει αφιερώσει τη ζωή του στη σύνδεση της επιστήμης με τη φύση, τον άνθρωπο και το μέτρο.

Γι’ αυτό θεωρώ ιδιαίτερα συμβολικό ότι μία από τις σημαντικότερες προειδοποιήσεις για την AI δεν προήλθε από κάποιο τεχνολογικό κέντρο εξουσίας, αλλά από το Βατικανό. Ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ μίλησε για την ανάγκη «αφοπλισμού» της Τεχνητής Νοημοσύνης και προειδοποίησε ότι η ανθρωπότητα κινδυνεύει να οικοδομήσει έναν νέο Πύργο της Βαβέλ: έναν πολιτισμό με τεράστια τεχνολογική δύναμη αλλά χωρίς αντίστοιχη ηθική και πνευματική ωριμότητα.

Το ζήτημα δεν είναι θρησκευτικό. Είναι βαθιά πολιτισμικό και φιλοσοφικό.

Για δεκαετίες ταυτίσαμε την πρόοδο με την επιτάχυνση. Περισσότερη τεχνολογία, περισσότερη παραγωγικότητα, περισσότερη ταχύτητα, περισσότερος έλεγχος. Όμως η ιστορία μάς έχει διδάξει πολλές φορές ότι η τεχνική δύναμη χωρίς σοφία μπορεί να μετατραπεί σε απειλή.

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν μία λέξη γι’ αυτό: ύβρις. Η ύβρις δεν ήταν απλώς αλαζονεία.

Δύναμη χωρίς φρόνηση

Ήταν η αυταπάτη ότι ο άνθρωπος μπορεί να υπερβεί τα φυσικά και ηθικά όρια χωρίς συνέπειες. Ήταν η στιγμή όπου η δύναμη αποκοβόταν από τη φρόνηση.

Και φοβάμαι ότι σήμερα βαδίζουμε ακριβώς προς αυτή την κατεύθυνση.

Η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια πρωτοφανή τεχνολογική κούρσα. Τα κράτη ανταγωνίζονται για γεωπολιτική υπεροχή. Οι εταιρείες για κυριαρχία στις αγορές. Οι επενδυτές για αποτιμήσεις. Οι μηχανικοί για δυνατότητες που μέχρι χθες ανήκαν στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας.

Σπάνια όμως τίθεται το πιο ουσιαστικό ερώτημα: «Προς ποιο σκοπό;»

Ο Αριστοτέλης έλεγε ότι κάθε έργον αποκτά αξία μόνο όταν υπηρετεί την ευδαιμονία του ανθρώπου. Η τεχνολογία δεν ήταν ποτέ αυτοσκοπός. Δικαιολογούνταν μόνο όταν συνέβαλλε σε μια πιο ισορροπημένη, ουσιαστική και ανθρώπινη ζωή.

Το ίδιο πνεύμα συναντάμε και στην Ιπποκρατική σκέψη. Η γνώση χωρίς ηθική θεωρούνταν επικίνδυνη. Ο Ιπποκράτης δεν έβλεπε την ιατρική ως απλή τεχνική παρέμβαση αλλά ως πράξη ευθύνης στη ζωή. Ο θεραπευτής όφειλε να διαθέτει όχι μόνο γνώση αλλά και αυτοσυγκράτηση, ταπεινότητα και βαθιά επίγνωση των ορίων του. Σήμερα συχνά συμβαίνει το αντίθετο.

Επιβραβεύουμε τη δύναμη πριν από τη σοφία,την ταχύτητα πριν από την κατανόηση των συνεπειών.

Ο έλεγχος της δύναμης

Η AI ήδη επηρεάζει τις αγορές, την πολιτική, την εκπαίδευση, τη δημιουργικότητα, τις ανθρώπινες σχέσεις, ακόμη και τον τρόπο που σκεφτόμαστε και προσέχουμε. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η τεχνολογία θα γίνει ισχυρότερη. Αυτό είναι βέβαιο.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν ο άνθρωπος θα παραμείνει αρκετά ώριμος ώστε να κυβερνά , να ελέγχει τη δύναμη που δημιουργεί.

Γιατί ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος να μην είναι ότι οι μηχανές θα μοιάσουν στους ανθρώπους. Αλλά ότι οι άνθρωποι θα αρχίσουν να λειτουργούν σαν μηχανές.

Οι αρχαίοι Έλληνες ξεχώριζαν την τέχνη, δηλαδή την τεχνική ικανότητα, από τη φρόνηση, δηλαδή τη σοφή κρίση. Η μία αφορά το «μπορώ». Η άλλη το «πρέπει».

Οι πολιτισμοί επιβιώνουν μόνο όταν η σοφία εξελίσσεται ταχύτερα από τη δύναμη.

Σήμερα συμβαίνει το αντίθετο. Και όμως, πιστεύω βαθιά ότι υπάρχει οδός.

Δεν χρειάζεται να φοβηθούμε την τεχνολογία ούτε να επιστρέψουμε σε έναν αντι-τεχνολογικό κόσμο. Η AI μπορεί να προσφέρει τεράστιες δυνατότητες στην υγεία, στην επιστήμη, στην εκπαίδευση, στη βιωσιμότητα, ακόμη και στην κατανόηση της ίδιας της φύσης. Αλλά για να υπηρετήσει πραγματικά τον άνθρωπο, χρειάζεται ένα νέο πολιτισμικό πλαίσιο. Χρειαζόμαστε μια νέα συμμαχία ανάμεσα στην τεχνολογία και την ανθρωπιστική σκέψη. Ανάμεσα στην καινοτομία και το μέτρο. Ανάμεσα στην επιστήμη και τη σοφία. Ίσως η Ελλάδα, ακριβώς επειδή κουβαλά αυτή τη βαθιά φιλοσοφική και ανθρωποκεντρική παράδοση, να έχει κάτι ουσιαστικό να προσφέρει στη διεθνή συζήτηση. Όχι μόνο ως χώρα τεχνολογίας ή τουρισμού, αλλά ως χώρα πολιτισμού και ισορροπίας. Γιατί τελικά το μεγάλο ζητούμενο δεν είναι να δημιουργήσουμε εξυπνότερες μηχανές. Είναι να μη χάσουμε τον άνθρωπο.

Ο άνθρωπος να παραμείνει άνθρωπος

Νίκος Κουτσιανάς

Ιδρυτής  SYMBEEOSIS
Ιδρυτής  APIVITA

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ Εγένετο... αύξησις! (του Γιώργου Καρανάσιου)